Đại tướng Võ Nguyên Giáp thăm trường học sinh miền núi huyện Sa Pa tháng 6/1962 (Ảnh chụp lại từ bản tin Lao Cai).

Xin giới thiệu sơ lược 3 lần Đại tướng Võ Nguyên Giáp lên Lào Cai qua tư liệu

* Bí mật đi xe lửa lên Lào Cai để sang Trung Quốc gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc

Trong Tổng tập hồi ký cách mạng “Từ nhân dân mà ra” (Nhà xuất bản Quân đội nhân dân – xuất bản năm  2006), Đại tướng Võ Nguyên Giáp kể (nhà văn Hữu Mai ghi) có kể lại về chuyến đi bí mật trên xe lửa từ Hà Nội lên Lào Cai đầu tháng 5/1940 , như sau:

... “ Sáng sớm hôm sau, anh Đồng và tôi ra ga Đầu Cầu, lên xe lửa đi Lao Cai. Vé tàu đồng chí Minh lấy cho từ trước. Cả hai chúng tôi đều không đem theo hành lý. Lên tàu, mỗi người ngồi một nơi. Tôi lấy chiếc kính râm ra đeo  cho mặt  hơi khác đi và dễ quan sát.

Dưới thời Pháp đô hộ, người được đi ra nước ngoài phải là người giàu có,và trung thành với chính phủ “bảo hộ”. Với những người có chí hướng hoạt động cách mạng, thì chỉ có cách là trốn, một là thoát, hai là vào tù ngục. Từ hồi còn là học sinh, sau cuộc bãi khóa những năm 1926, 1927, tôi cũng đã được các đồng chí định bố trí cho đi cùng với lớp thanh niên mới giác ngộ cách mạng. Nhiều lần tôi mơ thấy mình cùng một số anh em nằm trốn trong khoang một con tàu biển lênh đênh giữa đại dương. Về sau, tham gia tổ chức bí mật , tôi ở lại hoạt động không đi nữa.

Ngồi trên con tàu ra đi, nghĩ đến lúc đã qua biên giới, cảm thấy như trời sẽ cao hơn, đất sẽ rộng hơn, cánh chim xổ lồng tha hồ vùng vẫy; xen với niềm phấn khởi đó, cũng có những lo âu, không biết từ đây đến biên giới có thoát khỏi tay bọn Pháp không và điều kiện hoạt động bên kia ra sao. Bởi Tướng Long Vân đứng đầu chính quyền của bọn Quốc dân đảng ở Vân Nam vốn là một tên quân phiệt nổi tiếng chống cộng. Thêm vào những phấn khởi, lo âu đó là sự bồi hồi khi phải xa người thân, xa đất nước, xa quê hương.

Hai chúng tôi dừng lại một đêm ở Yên Bái, chờ đồng chí Minh, người dẫn đường vượt biên giới, đi chuyến tàu sau. Sáng hôm sau, đồng chí Minh tới. Chúng tôi cùng lên tàu tiếp tục đi Lao Cai. Khi tàu đỗ cách thị xã một ga, chúng tôi xuống. Đồng chí Minh dẫn đi bộ một vòng quanh thị xã tới bờ sông Nậm Thi. Con sông ở quãng này là ranh giới giữa Lao Cai và Vân Nam. Chúng tôi ngồi nép trong một bụi lau bên bờ sông đợi đồng chí Minh đi chuẩn bị. Anh Minh kiếm đâu được một chiếc bè nhỏ, chèo sang sông trước. Anh vừa lên bờ bên kia thì một chiếc ca nô của lính Pháp đi tuần xình xịch tới. Chúng tôi ngồi nhìn hồi hộp. Bọn lính Pháp không nhận ra có người vừa vượt sông. Chúng đi khỏi một lát, đồng chí Minh lại chèo bè trở về đón chúng tôi.

Bè nhỏ, mỗi chuyến chỉ chở được hai người. Anh Đồng bảo tôi sang trước; đã sắp đến mùa nước, dòng sông Nậm Thi chảy cuồn cuộn, đục ngầu. Đồng chí Minh ra sức chèo chống một lúc, đưa được tôi sang bờ bên kia. Tôi quay lại nhìn những núi non trùng điệp của Tổ quốc nằm bên kia sông, u ẩn trong làn sương. Tình cảm lúc này thật khó tả. Non sông kia là của mình, nhưng lại nằm trong tay quân địch. Lúc phải xa đất nước, xa quê hương, cũng là lúc cảm thấy vừa thoát khỏi vòng tù hãm...

Sau khi vượt sông, đồng chí Minh đưa anh Đồng và tôi vào một gia đình người Trung Hoa. Tại đây, chúng tôi thay quần áo mặc ở nhà khi ra đi bằng hai bộ quần áo kiểu Tôn Trung Sơn, cổ cao, màu xám sẫm. Cả hai chúng tôi đều đóng vai những người Trung Hoa sinh trưởng ở nước ngoài mới về.

Ngay tối hôm đó, ra ga Hà Khẩu, tiếp tục đi Côn Minh. Chuyến tàu chợ chật ních hành khách. Lại tránh sao cho khỏi bị bọn Tưởng kiểm soát vé và hộ chiếu. Mỗi khi thấy bọn kiểm soát vé đi từ phía trên đi xuống, cả ba chúng tôi lùi dần về phía cuối đoàn tàu. Khi tàu đỗ, chúng tôi xuống sân ga, đi ngược một quãng, rồi lên ngồi ở toa chúng vừa kiểm soát vé xong. Bọn chúng làm ăn cũng lơ mơ, chúng tôi thoát khỏi tất cả các lần kiểm soát không khó khăn lắm...”

* Đại tướng mong muốn kinh tế tỉnh Lào Cai phát triển toàn diện và cân đối

Trong chuyến lên thăm và làm việc với tỉnh Lao Cai từ ngày 31/5 đến ngày 2/6/1962, sau khi đi thăm mỏ Aatít và đi Sa Pa thăm nhà máy thủy điện, công trường trồng cây thuốc, đài địa lý địa cầu Sa Pa, trại thí nghiệm cây thuốc, trại thí nghiệm hoa quả và hạt rau, trại chăn nuôi bò sữa của hợp tác xã Thủ Dầu Một , Trường Học sinh dân tộc nội trú Sa Pa , trở về thị xã Lào Cai ,Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Ủy viên Bộ chính trị, Phó Thủ tướng Chính phủ kiêm Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đã đến thăm cơ quan Tỉnh đội và Công an nhân dân vũ trang.

Tờ tin Lao Cai ra ngày 14/6/1962 đăng bài lược ghi ý kiến chỉ đạo của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Phó Thủ tướng Chính phủ với tỉnh Lao Cai về phát triển kinh tế.

Sáng ngày 2/6, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã họp với lãnh đạo chủ chốt của tỉnh và huyện Sa Pa cùng thủ trưởng các ngành kinh tế địa phương góp ý kiến về đẩy mạnh sản xuất công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp...

Tờ tin Lao Cai (cơ quan tuyên truyền của tỉnh Lao Cai thời kỳ đó và là tiền thân của báo Lào Cai ngày nay), trên số báo  474 ra ngày 14/6/1962 đã dành hầu hết cả trang nhất đăng bài lược ghi phát biểu của Đại tướng Võ Nguyên Giáp với đầu đề “Phải có phương hướng và biện pháp thực hiện rất cụ thể kết hợp với phương hướng và biện pháp dài hơi và tập trung để đưa kinh tế tỉnh Lao Cai phát triển toàn diện và cân đối”.

Nội dung chính bài phát biểu của Đại tướng như sau: “... Về sản xuất nông nghiệp Đại tướng nhắc lại lời Thủ tướng Phạm Văn Đồng khi lên thăm Lào Cai trước đó không lâu “Tỉnh Lao Cai, một tỉnh miền núi có rất nhiều khả năng phát triển kinh tế toàn diện.”

Phó Thủ tướng Võ Nguyên Giáp nhấn mạnh thêm, phải chú ý vận dụng đầy đủ đặc điểm của tỉnh Lao Cai để đẩy mạnh sản xuất thích hợp từng nơi, từng vùng, hơn nữa phải có phương hướng và biện pháp thực hiện rất cụ thể kết hợp với phương hướng và biện pháp dài hơi và tập trung để đưa kinh tế tỉnh Lao Cai phát triển toàn diện và cân đối.

Phải áp dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp như việc giữ màu, tăng chất màu trên đất đồi trồng trọt, tích cực chống bạc màu.

Bên cạnh sản xuất nông nghiệp, quyết đảm bảo tự túc lương thực, phát triển chăn nuôi trâu, bò, ngựa, lợn, gà, vịt và trồng cây công nghiệp, cây dược liệu, cây ăn quả, cây lấy sợi như lanh... Còn phải hết sức lưu ý đến việc khai thác lâm sản, bảo vệ rừng, chống việc phá rừng vô tổ chức hiện nay.

Về công nghiệp, Phó Thủ tướng Võ Nguyên Giáp đề cập đến quan hệ giữa công nghiệp nặng của Trung ương và công nghiệp địa phương phải hỗ trợ nhau phát triển sản xuất và chú trọng đào tạo cán bộ kỹ thuật, công nhân người dân tộc, nhất là có trách nhiệm giúp đỡ sản xuất nông nghiệp trong tỉnh phát triển.

Muốn công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp... phát triển nhanh tất nhiên phải tăng thêm lao động. Vậy phải chú ý đến vấn đề đoàn kết dân tộc, đoàn kết giữa đồng bào các dân tộc địa phương với đồng bào Kiến An xung phong lên cùng xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Lao Cai, nhất là cấp ủy đảng phải đi sâu nắm khoa học kỹ thuật, đẩy mạnh đào tạo, đề bạt cán bộ dân tộc. Ngoài ra phải chú ý công tác bảo vệ trị an.

Đồng chí Phạm Gia Tuân, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch Ủy ban hành chính tỉnh đã thay mặt Tỉnh ủy, Ủy ban hành chính tỉnh, cán bộ và nhân dân các dân tộc Lao Cai hứa với Phó Thủ tướng Võ Nguyên Giáp: “Tỉnh Lao Cai quyết tâm đảm bảo tự túc lương thực và phát triển sản xuất toàn diện, cân đối góp phần công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà...”.

* Vùng mỏ Apatít  Lào Cai có vinh dự 2 lần được Đại tướng tới thăm

Vùng mỏ Apatít Lào Cai, ngoài vinh dự đặc biệt ngày 23/9/1958 được Bác Hồ lên thăm, nơi đây còn có niềm tự hào 2 lần được Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Ủy viên Bộ chính trị, Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Quốc phòng tới thăm, kiểm tra sản xuất vào tháng 6/1962 và tháng 7/1977.

Đại tướng thăm cơ sở công nghiệp địa phương Lào Cai tháng 6/1962. (Ảnh chụp lại từ tin Lao Cai).

Trong cuốn sách “Apatít Việt Nam – 55 năm xây dựng và phát triển ( 1955 – 2010) do nhà xuất bản Công thương xuất bản, phát hành tháng 9/2010 đã dành một trang ghi lại chuyến Đại tướng Võ Nguyên Giáp lên thăm cán bộ, công nhân mỏ Apatít Lào Cai, nội dung như sau:

“... Tháng 7 năm 1977,  Đại tướng Võ Nguyên Giáp với cương vị Phó Thủ tướng Chính phủ đã lên đường thăm khu mỏ Apatít Lào Cai. Đây là lần thứ 2 Đại tướng trở lại thăm mỏ. Đại tướng đã biểu dương thành tích của cán bộ, công nhân mỏ đạt được trong thời gian qua và nhắc nhở, động viên mọi người tích cực lao động sản xuất, đẩy mạnh khai thác sản xuất và chuẩn bị những việc cần làm để mở rộng khu mỏ đáp ứng yêu cầu sản xuất, cung ứng phân bón, hóa chất phục vụ nông nghiệp.

Sự quan tâm của Đảng và Chính phủ, sự động viên, cổ vũ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã tạo thêm khí thế mới thi đua nâng cao năng suất, cải tiến kỹ thuật, sử dụng và bảo quản tốt thiết bị trong cán bộ, công nhân toàn khu mỏ.

Nhờ vậy, cả quý II và quý III của năm 1977 mỏ đã hoàn thành vượt mức kế hoạch”...

Trước đó, đầu tháng 6 năm 1962 trong dịp lên thăm và làm việc với tỉnh Lao Cai, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã tới thăm, động viên cán bộ, công nhân khu mỏ Apatít Cam Đường khai thác nhiều quặng cho Tổ quốc phục vụ sản xuất nông nghiệp./.