Nằm trong lòng chảo rộng lớn, xung quanh được bao bọc bởi dãy núi đá hùng vĩ như bức trường thành, thôn Kin Chu Phìn 2 là nơi đồng bào Hà Nhì sinh sống qua nhiều thế hệ. Kin Chu Phìn 2 cũng là thôn xa nhất của xã Nậm Pung cũ, nay là xã Mường Hum. Nơi đây núi non hùng vĩ, khí hậu mát mẻ chẳng khác gì Sa Pa. Trên núi còn những khu rừng cổ thụ xanh tốt, dòng suối nước trong vắt chảy ra từ rừng già bốn mùa dào dạt nước.

Ngồi bên khung cửa gỗ của nhà đất truyền thống, ông Chu Xe Gió - người cao tuổi trong thôn bảo: “Không biết người Hà Nhì sinh sống ở vùng đất này từ bao giờ, nhưng tôi sinh ra và lớn lên ở đây, từ nhỏ đã thấy bản làng mình có nhà tường đất nằm san sát nhau như những cây nấm khổng lồ”. Từ xưa, khi đi tìm nơi định cư, người Hà Nhì thường chọn vùng đất trên núi cao, có khí hậu mát mẻ, xung quanh là nhiều rừng cây cổ thụ, có dòng suối mát, đất đai rộng rãi để ở. Giữa đại ngàn hoang vắng, người Hà Nhì có tính cộng đồng cao, sống bên cạnh nhau, đi chung một lối, cùng đoàn kết, gắn bó.

Từ hàng trăm năm trước, khi định cư ở Kin Chu Phìn 2, người Hà Nhì đã làm những căn nhà đất với kiến trúc độc đáo. Mỗi căn nhà rộng chừng 60 m2 vuông đến 80 m2, theo kiểu nhà hình vuông, lợp 4 mái, tường đất dày từ 40 cm đến 50 cm. Đặc biệt, nhà của người Hà Nhì thường quay theo hướng mặt trời mọc, có cửa chính nhỏ, cửa sổ cũng nhỏ, thậm chí có những nhà chỉ có lỗ thông khói mà không có cửa sổ.

Anh Lý Gì Mờ - Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã Mường Hum cho biết: “Đến xã Mường Hum, chỉ cần nhìn vào nhà tường đất đặc trưng có thể biết đâu là bản làng dân tộc Hà Nhì. Hiện nay, đồng bào Hà Nhì trên địa bàn xã vẫn còn giữ được trên 120 căn nhà tường đất, chiếm trên 90% tổng số nhà dân, tập trung chủ yếu ở thôn Kin Chu Phìn 2 (khoảng 90 nhà), thôn Kin Chu Phìn 1 (khoảng 30 nhà), thôn Tà Chải (14 nhà). Trước đây, bà con thường lợp nhà bằng cỏ gianh, nhưng hiện nay chủ yếu lợp bằng tấm xi măng hoặc bằng tôn”.

Khi đến thăm bản làng người Hà Nhì ở Mường Hum, nhiều du khách luôn đặt câu hỏi tại sao nhà của người Hà Nhì lại làm tường đất dày như vậy và không làm các cửa sổ to cho thông thoáng? Tại sao bà con không làm nhà 2 mái như một số dân tộc mà làm nhà 4 mái nhìn như cây nấm?

Trả lời những câu hỏi này, ông Lý A Vù - người có uy tín ở thôn Kin Chu Phìn 1 chia sẻ: “So với các dân tộc khác, người Hà Nhì thường ở nơi có địa hình cao, vào mùa đông khí hậu khắc nghiệt, có khi vài tháng chìm trong sương mù, giá lạnh. Vì thế, bà con làm tường đất dày, lợp 4 mái, giúp cho căn nhà không bị gió lùa vào, mùa đông ở trong nhà rất ấm, còn mùa hè lại mát như ở trong hang đá”. Lịch sử ghi lại, xa xưa, những căn nhà đất như pháo đài kiên cố giúp người Hà Nhì ẩn náu an toàn, chống lại các thế lực thù địch và chống lại thú dữ tấn công.

Nếu có dịp lên Kin Chu Phìn từ tháng 9 đến tháng 12 âm lịch, du khách sẽ được trải nghiệm xem đồng bào Hà Nhì trình tường nhà. Thời điểm này đã bước vào mùa khô, người dân cũng đã thu hoạch xong ngô, lúa trên nương, nên có nhiều thời gian giúp nhau làm nhà mới đón Tết Nguyên đán. Mùa làm nhà mới cũng đông vui, rộn ràng chẳng khác gì mùa cơm mới.

Để làm được những bức tường dày kiên cố, bà con đào móng và xếp móng nhà bằng đá, sau đó đặt khuôn gỗ lên, lấy đất đổ vào khuôn rồi dùng chày để giã cho các lớp đất nén xuống thật chặt. Tuy nhiên, phải chọn loại đất thịt có màu vàng hoặc màu đỏ thì tường mới chắc chắn, không bị nứt. Khi trình tường, người có kinh nghiệm thường cho thêm đá và những đoạn tre, vầu vào trong tường để tường chắc chắn và có sự liên kết các góc tường với nhau.

Để hoàn thành một căn nhà tường đất tốn nhiều thời gian, có khi phải mất vài tháng vì phải đợi lớp tường đất khô mới có thể trình tiếp lớp tường đất khác. Nếu làm vội, thì bên ngoài khô nhưng bên trong vẫn ẩm, sau này dễ bị nứt tường, lâu dần sẽ bị đổ.

Làm nhà tường đất tuy không tốn nhiều chi phí về vật liệu, nhưng mất nhiều công sức. Mỗi gia đình người Hà Nhì dù bận đến mấy cũng đều sắp xếp công việc để giúp nhau làm nhà. Vì thế, nhà tường đất của người Hà Nhì chính là minh chứng của tinh thần đoàn kết, gắn bó của cả cộng đồng.

Lần này lên xã Mường Hum, tôi có dịp ghé thăm gia đình ông Lý A Vù. Mặc dù ngoài trời sương mù và lạnh tái tê, nhưng bước vào trong nhà tường đất cảm giác vô cùng ấm áp. Hơi ấm tỏa ra từ bếp lửa hồng được giữ lại bởi những bức tường đất dày tới 2 gang tay. Chỉ cần nhìn bức tường nhà và thang gác, cột nhà đen bóng vì khói cũng có thể đoán ngôi nhà đã trải qua hàng chục năm.

Bên bếp lửa hồng, ông Lý A Vù bảo: Không chỉ riêng gia đình tôi, trong thôn có nhiều căn nhà tường đất có “tuổi đời” từ 50 năm đến 60 năm. Những người già mất đi để lại tài sản của đời mình là nhà tường đất cho con cháu. Với người Hà Nhì, nhà tường đất không chỉ là nơi để ở, còn là nơi thờ cúng tổ tiên và các vị thần linh, nơi lưu giữ phong tục và bản sắc văn hóa dân tộc từ đời này qua đời khác.

Không gian nhà tường đất của người Hà Nhì chia làm 2 phần, trong đó gian phía ngoài để tiếp khách, còn gian phía trong là để sinh hoạt gia đình. Chỉ vào viên đá đặt cạnh bếp lửa rừng rực cháy, ông Vù bảo: “Đây là hòn đá để thờ Thần Lửa của người Hà Nhì. Theo phong tục từ xưa để lại, gia đình nào cũng có một viên đá như vậy đặt bên bếp lửa. Bếp này chỉ để nấu ăn, đun nước uống, còn nấu cám lợn phải ở bếp lò riêng. Phía góc nhà bên phải gần bếp lửa là bàn thờ tổ tiên. Phía bên trái bếp là chiếc giường dành cho người già nằm để luôn ấm áp”.

Trong 2 năm trở lại đây, Nhà nước có chương trình hỗ trợ các hộ nghèo, cận nghèo còn khó khăn về nhà ở xây dựng nhà kiên cố. Ở nhiều nơi, người dân đã thay nếp nhà truyền thống bằng nhà xây hiện đại, nhưng ở Mường Hum, người Hà Nhì vẫn giữ nhà tường đất truyền thống; một số hộ dân thêm lớp xi măng lên tường đất hoặc lợp mái tôn mới cho khang trang.

ông Đoàn Trung Hiếu - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Mường Hum.

Những căn nhà tường đất làm nên bản sắc riêng của đồng bào Hà Nhì và tạo không gian văn hóa độc đáo của xã Mường Hum. Mỗi bản làng người Hà Nhì tuy đơn sơ, mộc mạc, nhưng bình yên và đẹp như trong truyện cổ tích, hấp dẫn du khách tới tham quan, trải nghiệm. Dù cuộc sống hiện đại, người Hà Nhì vẫn giữ kiến trúc nhà truyền thống do cha ông để lại, nơi lưu giữ giá trị văn hóa lâu đời, nơi mỗi người Hà Nhì dù đi đâu vẫn nhớ về nhà tường đất ấm áp bên bếp lửa hồng.

https://baolaocai.vn/nguoi-ha-nhi-giu-nep-nha-truyen-thong-post885007.html