Dân tộc Xá Phó ở Lào Cai cư trú chủ yếu tại các xã vùng cao như Mường Bo, Văn Bàn. Giống như nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số khác, đời sống tinh thần người Xá Phó gắn bó với nông nghiệp nương rẫy. Chính bối cảnh đó đã sản sinh ra các nghi lễ và hình thức nghệ thuật trình diễn độc đáo, trong đó nổi bật là nghệ thuật múa khăn.

Điệu múa khăn là một hình thức giải trí đồng thời cũng là một phần không thể thiếu trong các hoạt động tín ngưỡng. Trong tâm thức của người Xá Phó, điệu múa là phương tiện giao tiếp linh thiêng, dùng để gửi gắm lời thỉnh cầu, tri ân đến các vị thần linh, tổ tiên. Việc trình diễn tập thể, đồng đều thể hiện sự đoàn kết, đồng lòng của cộng đồng trước thiên nhiên và cuộc sống.

Yếu tố tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho nghệ thuật múa khăn nằm ở trang phục và đạo cụ được sử dụng. Trang phục của phụ nữ Xá Phó trong nghi lễ trình diễn nổi bật với màu chàm đen chủ đạo. Chất liệu vải được dệt từ cây bông, nhuộm bằng lá chàm, tạo nên sự bền bỉ, mộc mạc gắn liền với núi rừng. Các hoa văn trang phục được thêu tay tỉ mỉ bằng chỉ màu đỏ, trắng, vàng. Các họa tiết thường là hình học đối xứng, hình chim, hình cây cỏ được bố cục dày đặc trên áo, yếm và đặc biệt là ở gấu váy, mang ý nghĩa bảo vệ, che chở.

Phụ nữ Xá Phó thôn Nậm Sài, xã Mường Bo tỉ mỉ thêu hoa văn trang phục

Đạo cụ trung tâm của điệu múa thường là chiếc khăn thổ cẩm (hoặc một tấm vải thổ cẩm thêu) được các cô gái Xá Phó cầm trên tay. Màu đỏ của khăn tượng trưng cho sự hưng thịnh, năng lượng ánh sáng mặt trời và sự may mắn. Điệu múa khăn được thường được trình diễn bởi một nhóm, trong đó một người đóng vai trò chủ lễ và dẫn nhịp. Các động tác di di chuyển linh hoạt vừa mang tính nghệ thuật vừa bao hàm tín ngưỡng tâm lính bao gồm: Động tác quỳ gối thể hiện sự tôn kính tuyệt đối đối với tổ tiên và thần linh, cầu mong sự che chở, bảo hộ. Động tác nâng và tung khăn biểu thị hành động gieo hạt, gặt hái, hoặc đón nhận phước lành từ đất trời. Động tác xoay tròn tượng trưng cho vòng quay của tự nhiên, sự luân chuyển của bốn mùa, sự viên mãn, tròn đầy trong cuộc sống.

Một buổi tập múa khăn của phụ nữ Xá Phó

Trong bối cảnh đô thị hóa, văn hóa Xá Phó đang đứng trước nhiều thách thức. Sự mai một của nghề thủ công truyền thống, cùng với việc thanh niên rời bản đi làm ăn xa, khiến việc truyền dạy điệu múa khăn trở nên khó khăn.

Tuy nhiên, tại nhiều cộng đồng Xá Phó ở Lào Cai, những nỗ lực bảo tồn đã và đang được triển khai. Các nghệ nhân lớn tuổi vẫn đang tích cực truyền dạy lại kỹ thuật thêu, dệt trang phục và các bước múa cho thế hệ trẻ, tiêu biểu như người Xá Phó ở thôn Nậm Sài, xã Mường Bo. Bên cạnh đó, định hướng phát triển du lịch cộng đồng gắn với di sản văn hóa một cách có chọn lọc đang mở ra một hướng đi mới cho người dân trong việc nâng cao đời sống gắn với bảo tồn di sản.

Nghệ thuật múa khăn của người Xá Phó Lào Cai là một bức tranh sống động, phản ánh chiều sâu văn hóa và sức sống bền bỉ của cộng đồng. Không chỉ là một hình thức trình diễn, đó là sự kết tinh của tín ngưỡng, nghệ thuật thủ công và tinh thần đoàn kết. Việc giữ gìn và phát huy điệu múa dân gian góp phần bảo tồn kho tàng di sản văn hóa đa dạng các dân tộc Việt Nam./.