Người Xá Phó (còn gọi là Phù Lá) là một trong những dân tộc thiểu số ít người sinh sống trên địa bàn tỉnh Lào Cai. Hiện nay, tại xã Hợp Thành có 936 người Xá Phó, chiếm khoảng 7,5% dân số toàn xã, sinh sống tập trung chủ yếu tại các thôn Láo Lý, Nậm Rịa, Bắc Công và một số hộ cư trú xen kẽ với các dân tộc khác. Sự đan xen trong cư trú đã tạo nên không gian văn hóa đa dạng, phong phú, song đồng bào Xá Phó vẫn giữ được những giá trị văn hóa truyền thống và bản sắc riêng của dân tộc mình, trong đó trang phục truyền thống là nét tiêu biểu.

Người phụ nữ Xá Phó khâu trang phục truyền thống.

Trang phục truyền thống của người Xá Phó được làm hoàn toàn thủ công, từ khâu trồng bông, kéo sợi, dệt vải đến nhuộm chàm. Trên nền vải chàm sẫm, phụ nữ Xá Phó sử dụng kỹ thuật thêu đếm sợi kết hợp đính hạt cườm, tạo nên những hoa văn nổi bật, tinh tế và mang dấu ấn riêng. Hạt cườm được làm từ nguyên liệu tự nhiên trong rừng, nhỏ nhưng bền, khi đính lên vải tạo điểm nhấn sinh động và hài hòa. Trang phục phụ nữ là phần thể hiện rõ nhất giá trị nghệ thuật của người Xá Phó. Bộ trang phục gồm áo, váy, khăn đội đầu và thắt lưng. Áo có kiểu chui đầu, cổ vuông, tay hẹp, phía trước ngực được đính nhiều hàng hạt cườm chạy dọc, kết hợp các họa tiết thêu hình thoi, tam giác, hoa văn gấp khúc. Váy được ghép từ nhiều mảnh vải, hoa văn chia thành từng mảng rõ ràng, mô phỏng hình ảnh núi rừng, dòng nước, cây cỏ, cánh bướm – những hình ảnh gắn liền với cuộc sống và môi trường sinh sống của đồng bào. Để hoàn thành một bộ trang phục như vậy, một người con gái Xá Phó dù chịu khó, khéo léo cũng phải mất gần một năm, bởi mọi công đoạn đều được làm thủ công, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ cao. Trang phục nam giới Xá Phó tuy giản dị hơn nhưng vẫn mang những nét riêng. Nam giới thường mặc áo chàm xẻ ngực, quần may kiểu đũng chéo, đầu quấn khăn vải. Trên áo và lưng có các đường thêu nhỏ hoặc đính hạt cườm, tạo điểm nhấn nhẹ nhàng, hài hòa với tổng thể trang phục. Trang phục truyền thống của người Xá Phó không chỉ được sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày mà còn xuất hiện trong các dịp lễ, Tết, cưới hỏi và sinh hoạt cộng đồng. Những hoa văn, màu sắc trên trang phục không chỉ để làm đẹp mà còn phản ánh quan niệm về thiên nhiên, cuộc sống và thế giới tinh thần của cộng đồng. Nghệ thuật thêu đếm sợi và đính hạt cườm trên trang phục người Xá Phó đã được ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể, cần được gìn giữ và phát huy.

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Xá Phó hiện nay vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn. Tác động của quá trình hội nhập và những biến đổi xã hội khiến một bộ phận người dân, nhất là thanh niên đi làm ăn xa, học sinh học tập ngoài địa phương, ít có điều kiện sử dụng tiếng nói và trang phục truyền thống trong sinh hoạt thường ngày, tiềm ẩn nguy cơ mai một bản sắc văn hóa. Hoạt động bảo tồn chủ yếu triển khai theo từng đợt, từng sự kiện; việc truyền dạy nghề thêu, múa, hát dân gian còn phụ thuộc nhiều vào các nghệ nhân cao tuổi. Nguồn kinh phí đầu tư cho lĩnh vực văn hóa còn hạn chế, đời sống Nhân dân vẫn gặp nhiều khó khăn, thu nhập chưa ổn định. Việc khai thác văn hóa gắn với du lịch còn mang tính manh mún, sản phẩm du lịch đặc trưng của người Xá Phó chưa hình thành rõ nét, chưa tạo được sinh kế ổn định cho người dân. Trong thời gian tới, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức, ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Xá Phó trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ; khuyến khích sử dụng tiếng nói và trang phục truyền thống trong sinh hoạt cộng đồng, lễ hội và trường học. Công tác bảo tồn văn hóa cần được đầu tư có trọng tâm, trọng điểm, quan tâm hỗ trợ duy trì hoạt động các đội văn nghệ quần chúng, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy múa, hát, nghi lễ và nghề thêu truyền thống, đồng thời từng bước sưu tầm, tư liệu hóa các giá trị văn hóa tiêu biểu của người Xá Phó.

Việc phát triển sản phẩm du lịch gắn với bản sắc văn hóa Xá Phó cần được chú trọng, khai thác cảnh quan suối, thác Nậm Rịa kết hợp với các hoạt động trải nghiệm như trình diễn trang phục, múa dân gian, trải nghiệm nghề thêu và ẩm thực truyền thống, từng bước xây dựng mô hình du lịch cộng đồng mang dấu ấn riêng. Bảo tồn văn hóa gắn với phát triển kinh tế, nâng cao đời sống Nhân dân sẽ tạo động lực để người dân chủ động gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Đồng thời, cần tăng cường liên kết, huy động các nguồn lực xã hội, phối hợp với các cấp, các ngành và doanh nghiệp để thu hút đầu tư, hỗ trợ chuyên môn và quảng bá hình ảnh văn hóa Xá Phó gắn với du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm.