Theo Nikkei Asia ngày 12/1, một tàu nghiên cứu biển sâu của Nhật Bản đã rời cảng Shimizu, tỉnh Shizuoka, để thực hiện sứ mệnh kéo dài một tháng nhằm khai thác thử nghiệm bùn chứa các nguyên tố đất hiếm từ đáy Thái Bình Dương, gần đảo Minamitorishima, vùng lãnh thổ ngoài khơi của Nhật Bản nằm cách Tokyo gần 2.000 km về phía đông nam.

Dự án do Chương trình Thúc đẩy Đổi mới Chiến lược Liên bộ của Nhật Bản (SIP) của Chính phủ Nhật Bản triển khai, với sự tham gia trực tiếp của Cơ quan Khoa học và Công nghệ Biển - Trái đất Nhật Bản (JAMSTEC). Giới chức Nhật Bản coi đây là bước đi then chốt nhằm tăng khả năng tự chủ chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược, trong bối cảnh Trung Quốc hiện kiểm soát gần 70% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu.

Theo số liệu của Chính phủ Nhật Bản, trong năm 2024, khoảng 63% lượng đất hiếm mà nước này nhập khẩu có nguồn gốc từ Trung Quốc. Việc phụ thuộc lớn vào một nhà cung cấp duy nhất được Tokyo xem là rủi ro an ninh kinh tế, đặc biệt sau những căng thẳng trong quan hệ song phương.

Tàu nghiên cứu Chikyu, dài hơn 200 mét và được trang bị tháp khoan cao 70 mét, sẽ tiến hành thử nghiệm thu gom bùn từ độ sâu khoảng 6.000 mét trong vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản. Mục tiêu chính của nhiệm vụ lần này là kiểm chứng khả năng vận hành thiết bị trước cuộc thử nghiệm quy mô lớn dự kiến diễn ra vào năm 2027.

Ông Shoichi Ishii, giám đốc SIP, cho biết thành công của sứ mệnh lần này được đánh giá đơn giản nhưng mang tính bước ngoặt, đó là đưa được bùn đáy biển lên boong tàu một cách ổn định. Theo ông, dự án đang được đẩy nhanh hơn dự kiến do kỳ vọng lớn từ công chúng và giới công nghiệp.

Các khảo sát trước đó gần Minamitorishima cho thấy bùn đáy biển tại khu vực này chứa ít nhất 6 nguyên tố đất hiếm với nồng độ cao. Trong đó có dysprosium, neodymium và samarium, những vật liệu quan trọng trong sản xuất nam châm vĩnh cửu cho động cơ xe điện, cũng như yttrium dùng trong đèn LED và thiết bị y tế. Gadolinium, một nguyên tố khác được phát hiện, có vai trò trong hệ thống điều khiển lò phản ứng hạt nhân.

Chính phủ Nhật Bản không công bố quy mô trữ lượng cụ thể vì lý do an ninh kinh tế, song đánh giá nguồn tài nguyên này đủ lớn để phát triển ở quy mô công nghiệp và có thể đóng góp một phần cho chuỗi cung ứng trong nước.

Sau giai đoạn thử nghiệm kéo dài khoảng ba tuần, Tokyo dự kiến tiến hành khai thác quy mô lớn vào tháng 2/2027, với mục tiêu thu hồi khoảng 350 tấn bùn mỗi ngày. Kế hoạch cũng bao gồm việc xây dựng một cơ sở xử lý ngay trên đảo Minamitorishima để tách và tinh chế đất hiếm.

Tuy nhiên, Chính phủ Nhật Bản hiện chưa đưa ra cam kết cụ thể về khai thác thương mại. Theo ông Yoshikiyo Shimamine, chuyên gia cao cấp tại Viện Nghiên cứu Dai-ichi Life, hoạt động thương mại hóa có thể chỉ bắt đầu vào khoảng năm 2030, sau khi hoàn thiện công nghệ xử lý và đánh giá đầy đủ tác động môi trường.

Thách thức lớn nhất của dự án nằm ở chi phí và môi trường. Khoảng cách xa đất liền khiến chi phí khai thác và vận chuyển cao, có thể gấp nhiều lần giá thị trường của đất hiếm Trung Quốc. Bên cạnh đó, thế giới hiện vẫn thiếu các quy định quốc tế rõ ràng về khai thác khoáng sản đáy biển, trong khi tác động sinh thái lâu dài chưa được đánh giá đầy đủ.

Dù vậy, giới hoạch định chính sách Nhật Bản cho rằng việc từng bước xây dựng nguồn cung trong nước mang ý nghĩa chiến lược lâu dài, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt quanh chuỗi cung ứng công nghệ cao.