Việc gia tăng vai trò tích cực trong các thể chế đa phương cho thấy mức độ hội nhập ngày càng sâu rộng của Việt Nam vào hệ thống luật pháp quốc tế. Trong ảnh: Biển Mỹ Khê, thành phố Đà Nẵng. Ảnh: Hồng Nhung

Dấu mốc mới của hội nhập pháp lý

Mới đây, Việt Nam ghi dấu ấn quan trọng với việc Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh trúng cử Thẩm phán ITLOS nhiệm kỳ 2026-2035. Sự kiện diễn ra tại Hội nghị lần thứ 36 các quốc gia thành viên Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 tại Trụ sở Liên hợp quốc. Đây là lần đầu tiên một chuyên gia pháp lý Việt Nam đảm nhiệm cương vị thẩm phán tại cơ quan tài phán quốc tế chuyên trách về Luật Biển. Giới quan sát chính trị quốc tế đánh giá, sự kiện này phản ánh sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với năng lực chuyên môn của ứng cử viên Việt Nam, cũng như vai trò ngày càng tích cực của Việt Nam trong các thể chế đa phương.

Theo Giáo sư Carl Thayer thuộc Học viện Quốc phòng Australia, Đại học New South Wales, việc Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh giành số phiếu cao nhất trong nhóm ứng cử viên châu Á càng cho thấy sự tín nhiệm của các quốc gia thành viên Công ước đối với năng lực của ứng viên Việt Nam. Hiện, Công ước có 172 thành viên, vì vậy, kết quả bầu cử cũng mang ý nghĩa rộng hơn phạm vi khu vực, cho thấy mức độ hội nhập ngày càng sâu rộng của Việt Nam vào hệ thống luật pháp quốc tế.

Trong bối cảnh các vấn đề về biển và đại dương ngày càng gắn với hòa bình, an ninh và phát triển bền vững, việc có chuyên gia pháp lý được bầu làm thẩm phán tại ITLOS vừa giúp nâng cao vị thế của đất nước, vừa tạo điều kiện thuận lợi để Việt Nam đóng góp trực tiếp hơn vào quá trình phát triển luật biển quốc tế, đặc biệt là tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng các chuẩn mực pháp lý liên quan đến biển và đại dương. Đây cũng được xem là bước phát triển phù hợp với quá trình hội nhập quốc tế ngày càng toàn diện của Việt Nam.

Sự kiện Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh nhận được tín nhiệm cao nhất để trúng cử Thẩm phán ITLOS có ý nghĩa đặc biệt khi UNCLOS năm 1982 được cộng đồng quốc tế coi là "Hiến pháp của các đại dương". Cùng với đó, các phán quyết của ITLOS không chỉ tác động đến từng vụ việc cụ thể, mà còn góp phần định hình cách hiểu và áp dụng luật biển trên phạm vi toàn cầu.

Giáo sư Carl Thayer cũng lưu ý rằng, phạm vi hoạt động của ITLOS hiện không chỉ giới hạn ở các tranh chấp truyền thống về biển, mà đã mở rộng sang nhiều vấn đề mới như biến đổi khí hậu, axit hóa đại dương và trách nhiệm của các quốc gia trong bảo vệ môi trường biển. Nhiệm kỳ của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh bắt đầu đúng vào thời điểm thế giới ngày càng quan tâm đến quản trị đại dương, trong khi cạnh tranh khai thác tài nguyên dưới đáy biển và các thách thức môi trường tiếp tục gia tăng.

Được biết, ITLOS được thành lập năm 1996 theo UNCLOS năm 1982, gồm 21 thẩm phán được bầu trên cơ sở bảo đảm cân bằng địa lý giữa các khu vực trên thế giới. Chuyên gia quốc tế đánh giá, quá trình học tập và nghiên cứu của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh phản ánh rõ sự trưởng thành của đội ngũ chuyên gia pháp lý quốc tế của Việt Nam. Sau khi được đào tạo tại Học viện Ngoại giao, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh tiếp tục hoàn thành chương trình Thạc sĩ Luật tại Đại học Sheffield và Tiến sĩ Luật tại Đại học Bristol của Anh. Hiện nay, trên cương vị Viện trưởng Viện Biển Đông, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh tham gia nhiều hoạt động nghiên cứu, đối ngoại và hợp tác quốc tế, đồng thời góp phần thúc đẩy các diễn đàn học thuật về Biển Đông do Học viện Ngoại giao tổ chức trong nhiều năm qua.

Củng cố trật tự hàng hải dựa trên luật pháp quốc tế

Việc Việt Nam lần đầu tiên có chuyên gia pháp lý được bầu làm thẩm phán tại ITLOS cũng diễn ra trong bối cảnh vấn đề quản trị biển tiếp tục trở thành một trong những ưu tiên của khu vực. Với vai trò Chủ tịch Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) năm 2026, Philippines đang thúc đẩy nỗ lực hoàn tất COC với Trung Quốc, coi đây là đóng góp thiết thực nhằm tăng cường hòa bình, ổn định và an ninh hàng hải.

Tàu vận tải trên vùng biển tỉnh Quảng Ninh. Ảnh: Hồng Nhung

Theo Ngoại trưởng Philippines Ma. Theresa Lazaro, việc sớm hoàn tất COC không chỉ có ý nghĩa đối với các bên liên quan trực tiếp ở Biển Đông, mà còn đối với cộng đồng quốc tế. Những diễn biến gần đây tại eo biển Hormuz ở Trung Đông cho thấy, chỉ cần một “điểm nghẽn” hàng hải chiến lược cũng có thể gây tác động lớn đến chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều đó càng nêu bật tầm quan trọng của việc xây dựng các cơ chế quản lý bất đồng, ngăn ngừa xung đột và duy trì ổn định trên các tuyến hàng hải.

ASEAN và Trung Quốc đã tiến hành đàm phán COC trong hơn hai thập niên. Văn kiện này được kỳ vọng sẽ thiết lập khuôn khổ ứng xử nhằm quản lý khác biệt và giảm nguy cơ xảy ra các sự cố trên biển. Philippines xác định, việc thúc đẩy hoàn tất COC trong năm 2026 là một trong những ưu tiên lớn nhất của nhiệm kỳ Chủ tịch luân phiên của ASEAN, đồng thời nhiều lần nhấn mạnh rằng, văn kiện cần có tính ràng buộc pháp lý và phù hợp với UNCLOS năm 1982.

Theo Ngoại trưởng Philippines, tiến trình đàm phán hiện được thúc đẩy với tần suất cao hơn, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục trao đổi như phạm vi áp dụng, tính ràng buộc pháp lý, mối quan hệ giữa COC với Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) năm 2002 và các cơ chế thực thi. Dù còn không ít khó khăn, vẫn có cơ sở để lạc quan thận trọng về khả năng hoàn tất văn kiện trong năm nay.

Những nỗ lực này cũng gắn với yêu cầu tăng cường khả năng chống chịu của khu vực trước các cú sốc bên ngoài. Tại Hội nghị cấp cao của ASEAN vào tháng 5, các nhà lãnh đạo đã kêu gọi thúc đẩy phê chuẩn Thỏa thuận An ninh dầu mỏ ASEAN (APSA), xây dựng hệ thống dự trữ nhiên liệu khu vực và đẩy nhanh dự án lưới điện của ASEAN nhằm tăng cường an ninh năng lượng.

Có thể nói, việc Việt Nam lần đầu tiên có chuyên gia pháp lý được bầu làm thẩm phán tại ITLOS và những nỗ lực của ASEAN trong thúc đẩy hoàn tất COC đều phản ánh xu hướng tăng cường quản trị biển trên cơ sở luật pháp quốc tế. Một mặt, Việt Nam từng bước nâng cao vai trò trong các thiết chế pháp lý toàn cầu; mặt khác, ASEAN tiếp tục tìm kiếm cơ chế quản lý hiệu quả các vấn đề trên Biển Đông thông qua đối thoại và hợp tác. Trong bối cảnh các thách thức hàng hải ngày càng đan xen với an ninh, thương mại và phát triển bền vững, những bước tiến này không chỉ góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam, mà còn tạo thêm động lực cho việc củng cố trật tự khu vực dựa trên UNCLOS năm 1982, hướng tới môi trường hòa bình, ổn định và hợp tác lâu dài./.

 https://www.bienphong.com.vn/nang-cao-vai-tro-vi-the-cua-viet-nam-trong-quan-tri-bien-quoc-te-post505140.html