Nét đẹp trong Tết Xíp Xí của người Thái

“Xíp Xí” nghĩa là “mười bốn”, bởi Tết được tổ chức vào ngày 14 tháng 7 âm lịch hằng năm. Đây là thời điểm giữa năm, khi những công việc chính trên đồng ruộng đã cơ bản hoàn thành, cây lúa bén rễ, nương ngô đang xanh tốt. Sau những ngày cần mẫn với ruộng nương, người Thái có một khoảng thời gian dành cho gia đình, dòng họ. Có lẽ vì thế, ý nghĩa sâu xa nhất của Xíp Xí không nằm ở sự cầu kỳ của lễ nghi mà ở hai chữ trở về.

Người đi xa trở về nhà. Con cháu quây quần bên ông bà, cha mẹ. Những người con gái đã lấy chồng trở về thăm nhà ngoại, mang theo bánh, gạo nếp, vịt hoặc những sản vật gia đình làm ra để biếu cha mẹ. Món quà không quan trọng ở nhiều hay ít mà quý ở tình cảm và lòng biết ơn đối với đấng sinh thành.

Không khí Xíp Xí thường bắt đầu từ căn bếp. Nhà cửa được dọn dẹp sạch sẽ, những sản vật ngon được lựa chọn cho mâm cơm ngày Tết. Gạo nếp, cá, thịt lợn, thịt vịt, rau củ… qua bàn tay khéo léo của người phụ nữ trở thành những món ăn mang hương vị Mường Lò.

Trong đó, bánh Xíp Xí là món ăn không thể thiếu. Từ gạo nếp và những nguyên liệu gần gũi, bánh được gói trong lá chuối thành từng cặp nên còn được gọi là bánh đôi, gửi gắm mong ước về tình nghĩa vợ chồng, gia đình sum vầy, con cháu thuận hòa và cuộc sống đủ đầy.

Mâm cỗ ngày Tết cũng thường có thịt vịt. Trong đời sống của cư dân nông nghiệp, vịt gần gũi với ruộng đồng, sông suối và gắn với những mong cầu về mùa màng thuận lợi, bình an, no đủ. Vì thế, Xíp Xí còn được nhiều người quen gọi là Tết vịt.

Nhưng giá trị của Xíp Xí không chỉ nằm trên mâm cỗ. Trong lúc người bà chỉ cho cháu cách gói bánh, người mẹ hướng dẫn con chuẩn bị món ăn, người lớn kể lại ý nghĩa những phong tục đã được gìn giữ từ đời trước, văn hóa được trao truyền một cách tự nhiên. Đứa trẻ hiểu về ngày Tết từ chính những việc mình được nhìn thấy, được làm cùng ông bà, cha mẹ. Đó có lẽ là một trong những cách bền vững nhất để văn hóa sống cùng thời gian.

Một phần quan trọng của Xíp Xí là nghi lễ cúng tổ tiên, cúng vía. Những lời cầu mong cũng mộc mạc như chính cuộc sống: người già mạnh khỏe, trẻ nhỏ lớn khôn; gia đình thuận hòa; ruộng nương tốt tươi, mùa màng bội thu, cuộc sống ngày càng no đủ.

Sau nghi lễ là tục buộc chỉ cổ tay. Một sợi chỉ nhỏ được trao cùng lời chúc sức khỏe, bình an và may mắn. Đằng sau nghi thức giản dị ấy là tình cảm, sự trân trọng và mong muốn những điều tốt đẹp dành cho người thân, bạn bè và khách quý.

Gìn giữ phong tục, trao truyền bản sắc

Xíp Xí bắt đầu từ gia đình nhưng không khép lại sau những nghi lễ trong nhà. Khi mâm cúng tổ tiên đã vẹn tròn, niềm vui được nối dài bằng những cuộc thăm hỏi, gặp gỡ, bằng tiếng khắp, điệu xòe và những trò chơi đã gắn với đời sống bản làng qua nhiều thế hệ.

Ở đó có tó mắc lẹ thử sự khéo léo, ném còn gửi theo những ước vọng tốt đẹp, có đi cà kheo, đẩy gậy và những cuộc vui của cả người lớn lẫn trẻ nhỏ. Mỗi trò chơi mang một sắc thái riêng nhưng đều có chung một điều: kéo con người lại gần nhau.

Người già tìm thấy những ký ức quen thuộc. Người trẻ trực tiếp thực hành những điều cha ông để lại. Trẻ nhỏ lớn lên trong tiếng nói, điệu múa, trò chơi và phong tục của dân tộc mình. Văn hóa vì thế không đứng yên trong quá khứ mà tiếp tục được sống và trao truyền qua mỗi thế hệ.

Từ một chiếc bánh, một trò chơi hay một nét chữ Thái, du khách đến Nghĩa Lộ dịp này có cơ hội chạm gần hơn vào đời sống văn hóa bản địa. Đôi khi, chỉ cần tự tay gói một chiếc bánh, thử sức với trò chơi dân gian, nghe một câu khắp hay cùng nắm tay trong vòng xòe, người ta đã có thể mang về một ký ức rất khác về vùng đất chan chứa nghĩa tình này.

Để Xíp Xí trở thành một cuộc hẹn với Mường Lò

Du lịch ngày nay không chỉ là hành trình tìm đến cảnh đẹp. Ngày càng nhiều du khách muốn được trải nghiệm đời sống, văn hóa, phong tục và điều làm nên bản sắc của vùng đất mình đến. Từ góc độ du lịch, sức hấp dẫn của Xíp Xí nằm chính ở những giá trị văn hóa vẫn được cộng đồng gìn giữ và thực hành trong đời sống. Những nghi lễ, món ăn, trò chơi dân gian hay tập quán sum họp ngày Tết không chỉ tạo nên bản sắc riêng của người Thái mà còn mang đến cho du khách cơ hội trải nghiệm, tìm hiểu sâu hơn về văn hóa và con người Mường Lò.

Nếu được tổ chức hợp lý, Xíp Xí có thể trở thành một điểm hẹn văn hóa của Nghĩa Lộ mỗi dịp tháng Bảy âm lịch. Du khách không chỉ “xem lễ hội” mà có thể thưởng thức ẩm thực, gói bánh, chơi trò chơi dân gian, tìm hiểu chữ Thái, trang phục, nhạc cụ, nghe câu khắp và hòa mình vào vòng xòe. Khi đó, văn hóa không chỉ bổ trợ cho chuyến đi mà có thể trở thành một trong những lý do để người ta tìm đến Mường Lò và muốn trở lại.

Tuy nhiên, càng đưa một phong tục truyền thống đến gần du lịch thì càng cần thận trọng trong cách làm. Sức hấp dẫn của Xíp Xí nằm ở sự chân thật, ở việc ngày Tết vẫn thuộc về cộng đồng và được người dân thực hành từ chính nhu cầu tinh thần của họ. Nếu quá chú trọng phần trình diễn hay chạy theo thị hiếu nhất thời, một phong tục vốn có chiều sâu rất dễ chỉ còn lại phần bề nổi. Bởi vậy, người Thái phải luôn là chủ thể trong quá trình gìn giữ và phát huy giá trị Xíp Xí. Du lịch nên tạo thêm không gian để văn hóa được giới thiệu, tạo sinh kế và thêm động lực để người dân tự hào về di sản của mình, chứ không làm thay đổi bản chất của ngày Tết.

Qua thời gian, cách đón Xíp Xí có thể thay đổi, đời sống của người Thái cũng ngày càng hiện đại. Nhưng những giá trị cốt lõi vẫn còn nguyên ý nghĩa: lòng biết ơn tổ tiên, đạo hiếu với cha mẹ, sự gắn bó gia đình, tình nghĩa cộng đồng và ước vọng về một cuộc sống bình an, no đủ.

Vì thế, giữ Xíp Xí không chỉ là giữ một ngày Tết mà còn là giữ sợi dây nối con người với gia đình, cộng đồng và nguồn cội. Khi những đôi bánh vẫn được gói, những câu khắp còn ngân lên, vòng xòe vẫn nối những bàn tay và người trẻ vẫn tìm thấy mình trong văn hóa cha ông, Xíp Xí vẫn là một bản sắc đang sống và chính sức sống ấy là lời mời tự nhiên nhất để du khách tìm về với Mường Lò.