Lửa vốn gần gũi với mỗi gia đình miền núi. Từ bếp lửa trong ngôi nhà đến những sinh hoạt thường ngày, lửa gắn với sự sống và hơi ấm. Trong đời sống tinh thần của người Dao, lửa còn mang những ý nghĩa sâu xa hơn, gắn với niềm tin về sự bình an, sức mạnh và sự che chở. Bởi vậy, lễ nhảy lửa mang theo những ước vọng rất đời thường của con người: mong gia đình yên vui, bản làng bình an, mùa màng thuận lợi, cuộc sống no đủ. Đó cũng là dịp con người hướng về tổ tiên, thần linh và bày tỏ mong muốn được bảo vệ trước những điều không may trong cuộc sống. Chính yếu tố tín ngưỡng khiến nhảy lửa không phải là việc bất kỳ ai cũng có thể tùy ý tham gia.

Theo phong tục của người Dao, người thực hiện nghi lễ là nam giới trưởng thành, thường là những người đã trải qua lễ cấp sắc và thường phải có căn chi riêng, người Dao gọi là “búng hênh” tức (xương nhẹ) thì các vị thần tiên trên trời mới gọi đến, mới nhảy vào lửa được. Thầy cúng giữ một vị trí đặc biệt trong toàn bộ quá trình hành lễ. Người thầy không chỉ thực hiện các bài cúng mà còn dẫn dắt các nghi thức theo những quy tắc được cộng đồng trao truyền.

Trước khi bước vào lửa, những người tham gia phải chuẩn bị cả về nghi thức và tinh thần. Họ tắm bằng nước thơm, thắp hương, hành lễ trước tổ tiên, nghe lời cầu khấn của thầy cúng. Bên cạnh khu vực hành lễ, lửa được nhóm lên và duy trì cho đến khi củi cháy thành than hồng. Chỉ sau khi những nghi thức cần thiết hoàn thành, phần nhảy lửa mới bắt đầu.

Tiếng chiêng vang lên, nhịp điệu dần trở nên dồn dập. Những người hành lễ tiến về phía đống than. Từng bước chân trần đi qua lớp than đỏ, những nắm than hồng được tung lên, tạo thành những vệt sáng nổi bật giữa màn đêm. Với người đứng xem, đó có thể là khoảnh khắc hồi hộp nhất. Nhưng đối với cộng đồng thực hành nghi lễ, ý nghĩa của nhảy lửa không nằm ở việc chứng minh con người có thể chịu được sức nóng. Điều quan trọng là những nghi thức, niềm tin và quan niệm văn hóa được gửi gắm trong đó. Sau khi rời khỏi đống lửa, nghi lễ vẫn chưa kết thúc. Những người tham gia tiếp tục thực hiện các động tác múa, nghi thức truyền thống trước bàn thờ và tạ ơn tổ tiên theo quan niệm của đồng bào. Nhìn vào toàn bộ quá trình ấy có thể thấy, nhảy lửa là sự hội tụ của nhiều thành tố văn hóa. Trong một nghi lễ có tín ngưỡng, lời khấn, âm thanh của chiêng, các động tác nghi lễ, tri thức của thầy cúng và những quy tắc được cộng đồng cùng thừa nhận. Và chính cộng đồng là nơi những giá trị ấy được lưu giữ.

Không phải mọi tri thức văn hóa đều được trao truyền bằng sách vở. Với nhiều phong tục của đồng bào dân tộc thiểu số, sự tiếp nối diễn ra từ chính đời sống: người trẻ nhìn người già thực hành, người biết truyền lại cho người chưa biết, những nghi thức được lặp lại qua các dịp của cộng đồng. Qua thời gian, một thế hệ tiếp nhận rồi lại trở thành người trao truyền cho thế hệ kế tiếp. Nhảy lửa vì vậy cũng kể một câu chuyện lớn hơn về việc gìn giữ bản sắc của người Dao. Trong đời sống hôm nay, khi đời sống đã đổi khác, sự giao lưu giữa các vùng miền ngày càng rộng mở. Những thay đổi ấy khiến việc bảo tồn văn hóa truyền thống không thể chỉ dừng ở mong muốn “giữ nguyên” những gì đã có mà còn muốn để người dân, nhất là thế hệ trẻ, hiểu được giá trị của văn hóa dân tộc và tiếp tục được thực hành, trao truyền. Bởi một nghi lễ còn được tổ chức chưa chắc đã đồng nghĩa toàn bộ giá trị văn hóa phía sau nó được bảo tồn. Nếu chỉ còn phần dễ nhìn thấy nhất là bước chân trên than đỏ mà những bài cúng, quy tắc, ý nghĩa tín ngưỡng hay vai trò của người thực hành dần bị lãng quên, nghi lễ sẽ mất đi chiều sâu vốn có. Đây cũng là điều cần được chú trọng khi những giá trị văn hóa bản địa ngày càng được quan tâm trong phát triển du lịch.

Với xã Lâm Thượng, văn hóa của cộng đồng các dân tộc chính là một phần quan trọng tạo nên sức hấp dẫn của vùng đất. Du khách có thể đến bởi cảnh quan nhưng những trải nghiệm gắn với con người và văn hóa mới là yếu tố tạo nên sự khác biệt và giúp một điểm đến được nhớ lâu hơn. Lễ nhảy lửa của người Dao có sức hấp dẫn đặc biệt bởi ngay từ hình ảnh đã tạo nên sự tò mò. Tuy nhiên, giá trị để phát triển thành trải nghiệm du lịch không nên chỉ nằm ở việc “xem nhảy qua lửa”. Điều đáng để giới thiệu hơn chính là câu chuyện văn hóa phía sau nghi lễ. Du khách cần được hiểu vì sao lửa có ý nghĩa với người Dao; vì sao người tham gia phải trải qua những nghi thức nhất định; vai trò của thầy cúng ra sao; lễ cấp sắc có mối liên hệ như thế nào với người thực hành nhảy lửa. Khi hiểu được những điều ấy, người xem không còn đứng ngoài một màn trình diễn lạ mắt mà bắt đầu bước vào thế giới văn hóa của cộng đồng. Từ một nghi lễ, trải nghiệm cũng có thể được kết nối với trang phục, dân ca, dân vũ, ẩm thực, nghề thủ công và đời sống bản làng. Khi đó, văn hóa không phải những mảnh rời rạc được đưa ra giới thiệu với du khách mà trở thành một câu chuyện hoàn chỉnh về vùng đất và con người vùng đất Ngọc.

Điều quan trọng là trong câu chuyện ấy, cộng đồng phải luôn giữ vai trò chủ thể. Người Dao là người thực hành, gìn giữ và cũng nên là người kể câu chuyện văn hóa của mình. Du lịch có thể tạo thêm không gian để văn hóa được giới thiệu nhưng không nên làm thay đổi ý nghĩa của nghi lễ chỉ để đáp ứng sự tò mò của người xem. Giữ được điều đó, nhảy lửa sẽ không chỉ là một khoảnh khắc rực sáng trong đêm. Ngọn lửa ấy có thể trở thành điểm nối giữa các thế hệ người Dao, giữa truyền thống với cuộc sống hôm nay và giữa cộng đồng bản địa với những người tìm đến xã Lâm Thượng để khám phá. Khi bản sắc vẫn sống trong chính cộng đồng, đó cũng là nền tảng để nơi đây tạo nên những sản phẩm du lịch có chiều sâu, khác biệt và bền vững từ những giá trị riêng có của mình.