Bảo tồn di sản – gìn giữ cội nguồn phát triển

Trong những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa luôn được tỉnh Lào Cai xác định là nhiệm vụ quan trọng nhằm giữ gìn bản sắc dân tộc, giáo dục truyền thống lịch sử và tạo nền tảng cho phát triển du lịch bền vững.

Sau khi hợp nhất hai tỉnh Lào Cai và Yên Bái, tỉnh Lào Cai mới sở hữu hệ thống di sản văn hóa phong phú với 1 di tích quốc gia đặc biệt, 34 di tích cấp quốc gia và 172 di tích cấp tỉnh; 03 bảo vật quốc gia và gần 30.000 tư liệu, tư liệu hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá, phản ánh chiều sâu lịch sử, truyền thống cách mạng và đời sống văn hóa đa dạng của cộng đồng các dân tộc trên địa bàn. Giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh đã thực hiện tu bổ, tôn tạo và phục hồi 114 trong tổng số 207 di tích, đạt tỷ lệ 55%. Trong đó, 25/34 di tích quốc gia được đầu tư tu bổ, tôn tạo; nhiều di tích lịch sử cách mạng trở thành “địa chỉ đỏ” phục vụ giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ. Đồng thời, các di tích văn hóa, danh lam thắng cảnh sau khi được đầu tư đã phát huy hiệu quả trong khai thác du lịch, thu hút ngày càng nhiều du khách trong nước và quốc tế.

Song song với công tác bảo tồn di tích vật thể, việc gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể cũng đạt nhiều kết quả tích cực. Hiện nay, toàn tỉnh có 4 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và 56 di sản nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là những giá trị đặc sắc được cộng đồng các dân tộc lưu giữ qua nhiều thế hệ, góp phần làm nên bản sắc riêng có của vùng đất biên cương Tây Bắc. Đặc biệt, đội ngũ 98 nghệ nhân, gồm Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú, nghệ nhân dân gian và nghệ nhân cấp tỉnh, đang đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn, truyền dạy và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống đến cộng đồng.

Đền Thượng – di tích lịch sử, văn hóa tiêu biểu của Lào Cai, nơi hội tụ các giá trị lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa truyền thống, góp phần tạo sức hút cho du lịch địa phương.

Chuyển đổi số mở rộng không gian bảo tồn di sản

Một trong những điểm sáng nổi bật của giai đoạn vừa qua là việc ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Lào Cai đã chủ động hợp tác với nhiều trường đại học, viện nghiên cứu để triển khai các chương trình số hóa di sản. Hơn 1.000 hiện vật, tài liệu bảo tàng đã được số hóa; hệ thống cơ sở dữ liệu số về di sản từng bước được hình thành. Nhiều mô hình mới như bảo tàng thực tế ảo (VR), bảo tàng 3D, hệ thống tham quan trực tuyến đã được đưa vào vận hành. Đến nay, 1 di tích quốc gia đặc biệt và 12 di tích quốc gia đã được xây dựng hệ thống tham quan ảo, giúp người dân và du khách có thể tiếp cận di sản mọi lúc, mọi nơi. Đây không chỉ là giải pháp bảo tồn hiệu quả trong thời đại số mà còn mở rộng khả năng quảng bá hình ảnh văn hóa địa phương ra phạm vi trong nước và quốc tế. Bên cạnh đó, các làn điệu dân ca, dân vũ, lễ hội truyền thống, nghề thủ công, trang phục dân tộc cũng được tư liệu hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu, giáo dục và phát triển du lịch văn hóa.

Những kết quả này cho thấy tư duy đổi mới trong công tác bảo tồn di sản, đưa văn hóa trở thành nguồn lực mềm quan trọng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Không chỉ giàu giá trị văn hóa, Lào Cai còn được thiên nhiên ưu đãi với hệ thống cảnh quan đa dạng và độc đáo. Từ dãy Hoàng Liên Sơn hùng vĩ, đỉnh Fansipan được mệnh danh là “nóc nhà Đông Dương”, những thửa ruộng bậc thang kỳ vĩ ở Mù Cang Chải, các dòng sông, hồ, thác nước thơ mộng đến những bản làng dân tộc giàu bản sắc, tất cả tạo nên nguồn tài nguyên du lịch đặc biệt hiếm có.

Những năm gần đây, công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị cảnh quan thiên nhiên được gắn chặt với định hướng phát triển du lịch bền vững. Nhiều sản phẩm du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm, du lịch nghỉ dưỡng đã được hình thành và từng bước khẳng định thương hiệu trên thị trường. Cùng với đó, tỉnh tích cực đẩy mạnh xúc tiến, quảng bá du lịch; mở rộng liên kết với các địa phương trong nước và quốc tế nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng của vùng đất cửa ngõ kết nối Việt Nam với khu vực Tây Nam Trung Quốc. Vị trí địa chiến lược đặc biệt của Lào Cai tiếp tục là lợi thế quan trọng trong thúc đẩy giao lưu văn hóa, thương mại, du lịch và hợp tác quốc tế. Đây là nền tảng để tỉnh hình thành các sản phẩm du lịch xuyên biên giới, tăng cường kết nối với các trung tâm kinh tế lớn trong khu vực.

Chuyển đổi số mở ra không gian trải nghiệm mới, đưa di sản văn hóa đến gần hơn với người dân và du khách.

Bên cạnh những kết quả đạt được, việc quản lý, khai thác và phát huy các nguồn lực văn hóa, thiên nhiên vẫn còn không ít khó khăn, thách thức. Nhiều di tích xuống cấp nhưng chưa được đầu tư tu bổ kịp thời do nguồn lực còn hạn chế. Công tác xã hội hóa trong bảo tồn di sản chưa tương xứng với tiềm năng. Đội ngũ cán bộ chuyên sâu về bảo tồn, bảo tàng, khảo cổ học và số hóa di sản còn thiếu. Trong lĩnh vực du lịch, một số cảnh quan thiên nhiên chưa được khai thác hiệu quả. Việc triển khai các quy hoạch du lịch ở một số nơi còn chậm; hạ tầng kết nối giữa các khu, điểm du lịch chưa đồng bộ. Nguồn lực đầu tư vẫn tập trung chủ yếu tại khu vực Sa Pa, trong khi nhiều địa phương giàu tiềm năng như Bắc Hà, Y Tý, Mù Cang Chải, hồ Thác Bà, Si Ma Cai hay Nghĩa Đô vẫn còn nhiều dư địa phát triển chưa được khai thác tương xứng. Mặt khác, sản phẩm du lịch tuy đã có sự đa dạng nhưng chưa thực sự tạo được dấu ấn khác biệt mang tầm quốc gia và quốc tế. Kinh tế đêm, các khu vui chơi giải trí quy mô lớn, các sản phẩm trải nghiệm mới vẫn còn thiếu, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu ngày càng cao của du khách.

Hướng tới trung tâm du lịch vùng và điểm đến quốc tế

Từ thực tiễn phát triển, Lào Cai đang xây dựng tầm nhìn dài hạn đến năm 2045 với mục tiêu đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đồng thời phát huy tối đa giá trị văn hóa, lịch sử, cảnh quan thiên nhiên và vị trí địa chiến lược. Theo định hướng phát triển không gian du lịch mới, tỉnh sẽ hình thành một trục kinh tế du lịch - văn hóa tín ngưỡng dọc sông Hồng, kết nối các đô thị và trung tâm văn hóa lớn. Đây sẽ là không gian phát triển các loại hình du lịch MICE, du lịch văn hóa tâm linh, du lịch sinh thái, chăm sóc sức khỏe, kinh tế đêm và du lịch qua biên giới. Vùng Tây Bắc với trung tâm là Sa Pa, Y Tý, Mù Cang Chải, Nghĩa Lộ, Trạm Tấu sẽ trở thành động lực đột phá phát triển du lịch nghỉ dưỡng cao cấp, du lịch thể thao mạo hiểm, du lịch chữa lành và du lịch cộng đồng. Trong khi đó, vùng phía Đông gồm Bắc Hà, Si Ma Cai, hồ Thác Bà và các khu vực dọc sông Chảy sẽ phát triển mạnh các sản phẩm du lịch sinh thái, du lịch văn hóa chợ phiên, thể thao nước, du lịch nông nghiệp và nghỉ dưỡng.

Lễ hội Khô Già Già – nét văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào Hà Nhì ở xã Y Tý được bảo tồn và phát huy, trở thành sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn.

Cùng với phát triển hạ tầng, tỉnh tiếp tục ưu tiên đầu tư cho chuyển đổi số, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, hỗ trợ nghệ nhân, bảo tồn di sản văn hóa các dân tộc, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực văn hóa, du lịch. Một trong những mục tiêu quan trọng là xây dựng thương hiệu văn hóa - du lịch Lào Cai với thông điệp: “Nơi giao hòa của non cao và hội tụ sắc màu văn hóa”, qua đó khẳng định vị thế của địa phương trên bản đồ du lịch Việt Nam và quốc tế.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và yêu cầu phát triển mới của đất nước, việc khai thác hiệu quả các nguồn lực văn hóa, lịch sử, truyền thống, cảnh quan thiên nhiên và vị trí địa chiến lược không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài đối với Lào Cai. Với quyết tâm chính trị cao, sự đồng thuận của người dân cùng những định hướng chiến lược rõ ràng, Lào Cai đang đứng trước cơ hội lớn để trở thành trung tâm du lịch vùng, điểm đến văn hóa đặc sắc của cả nước và khu vực, đóng góp tích cực vào sự phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới./.