Chợ đêm xã Bắc Hà đã và đang trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong nước và quốc tế.

Với trên 30 dân tộc cùng sinh sống, Lào Cai có một không gian văn hóa đặc biệt đa dạng. Sự khác biệt về cộng đồng, không gian cư trú, phong tục, tín ngưỡng, nghệ thuật, nghề truyền thống và tri thức bản địa đã tạo nên diện mạo văn hóa giàu bản sắc của vùng đất biên cương. Điều đáng nói là những giá trị ấy đang được đặt trong một tư duy mới: bảo tồn không phải để đóng khung quá khứ, mà để tạo nền tảng cho tương lai.

Di sản sống nhờ trao truyền

Nếu văn hóa là dòng chảy thì di sản chính là những lớp phù sa lắng đọng trong dòng chảy ấy. Mỗi nghi lễ, làn điệu, nghề thủ công, cuốn sách cổ hay di tích đều chứa đựng một phần ký ức về lịch sử, đời sống và thế giới tinh thần của cộng đồng. Nhìn vào hệ thống di sản của Lào Cai có thể thấy rõ chiều sâu ấy.

Di sản hiện diện trong các nghi lễ, lễ hội, nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công, tri thức dân gian, chữ viết, di tích, cảnh quan và những dấu tích khảo cổ. Di sản vì thế không chỉ thuộc về quá khứ mà còn là một phần của đời sống hiện tại.

Du khách trải nghiệm vẽ sáp ong tại gian trưng bày, giới thiệu không gian văn hoá các dân tộc thiểu số Lào Cai.

Nghệ thuật Xòe Thái là biểu tượng của đời sống văn hóa cộng đồng người Thái vùng Tây Bắc, đặc biệt gắn với không gian văn hóa Mường Lò. Từ sáu điệu xòe cơ bản, người Thái phát triển thành trên 30 điệu xòe. Xòe thể hiện tinh thần đoàn kết, lòng hiếu khách, tình yêu đôi lứa và khát vọng về cuộc sống hòa hợp, mùa màng bội thu. Di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015 và được UNESCO ghi danh năm 2021.

Nghi lễ và trò chơi Kéo co truyền thống của người Tày, người Giáy cũng cho thấy di sản bắt nguồn trực tiếp từ đời sống. Gắn với lễ hội xuống đồng và nền sản xuất lúa nước, kéo co vừa là trò chơi dân gian, vừa là nghi thức cầu mùa, cầu sinh sôi, thể hiện sức mạnh và tinh thần đoàn kết. Kéo co của người Tày, người Giáy tỉnh Lào Cai được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể năm 2014. Nghi lễ và trò chơi Kéo co ở Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc và Philippines được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2015.

Hay thực hành Then của người Tày là sự kết hợp giữa hát, âm nhạc, múa, trang phục, đạo cụ và tri thức dân gian. Đằng sau những nghi lễ ấy là cả một thế giới quan, quan niệm về tổ tiên, thần linh, đạo đức và cách ứng xử của cộng đồng. Nghi lễ Then của người Tày tỉnh Lào Cai được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể năm 2012. Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019.

Những lễ hội Gầu Tào, Khô Già Già, Pút Tồng; Lễ cấp sắc; Tết mừng cơm mới; Lễ cúng rừng; những nghề làm tranh thờ Dao Đỏ, dệt lanh, nhuộm chàm, cắt tranh giấy Nùng Dín; nghệ thuật Khắp nôm, Khắp Cọi, Khèn, Hạn Khuống… tiếp tục làm dày thêm “chiều sâu ký ức” của Lào Cai.

Đặc biệt, hơn 11.600 cuốn sách cổ tại 466 làng người Dao được kiểm kê là con số có sức gợi mở rất lớn. Trong những cuốn sách ấy là gia phả, kinh sách, sách dạy chữ, sách thuốc, truyện thơ và tư liệu nghi lễ. Bảo tồn Chữ Nôm của người Dao vì thế không đơn thuần là bảo tồn một hệ thống ký tự, mà là giữ lại một kho ký ức của cộng đồng.

Nghệ nhân trạm khắc bạc - Phàn Dào Vặn, dân tộc Dao đỏ (Sa Pa) giới thiệu nghề trạm khắc truyền thống cho du khách.

Di sản chỉ thực sự sống khi còn có người thực hành, còn có người nhớ, còn có người truyền dạy và còn có thế hệ tiếp theo tiếp nhận. Đây là nền tảng để các di sản văn hóa phi vật thể của Lào Cai tiếp tục được bảo tồn và phát huy trong đời sống cộng đồng và có sức hấp dẫn đặc biệt.

Tỉnh Lào Cai đặt mục tiêu xây dựng 600 câu lạc bộ văn hóa - văn nghệ, hướng tới 100% thôn, tổ dân phố có câu lạc bộ văn hóa - nghệ thuật. Các không gian văn hóa cộng đồng sẽ là nơi tổ chức sinh hoạt dân gian, dạy nhạc cụ dân tộc, đọc sách, chiếu phim và giới thiệu sản phẩm văn hóa - du lịch địa phương. Đồng thời, đến năm 2030 sẽ số hóa 100% di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và 80% di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; xây dựng Ngân hàng dữ liệu di sản của tỉnh, lưu trữ tư liệu, hình ảnh, âm thanh, video và phát huy giá trị di sản trên nền tảng số. Địa phương tập trung triển khai thực hiện hiệu quả Dự án 6 về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch, thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, giai đoạn 2021 - 2030.

Từ “giữ” di sản đến đánh thức nguồn lực

Lào Cai đang đứng trước một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển văn hóa: từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát huy, từ coi di sản là đối tượng cần bảo vệ sang nhìn nhận di sản như một nguồn lực có khả năng đóng góp trực tiếp cho phát triển.

Trong cạnh tranh điểm đến ngày càng mạnh mẽ, một địa phương có thể xây dựng khách sạn, khu vui chơi, hạ tầng du lịch tương tự nhiều nơi khác. Nhưng không thể “xây dựng” một bản sắc văn hóa đã được hình thành qua hàng trăm năm. Chính sự khác biệt về văn hóa, ký ức và con người mới là yếu tố tạo nên sức hấp dẫn lâu dài.

Bởi vậy, di sản có thể trở thành nền tảng để hình thành các sản phẩm du lịch văn hóa, sản phẩm nghệ thuật, nội dung số và các ngành công nghiệp văn hóa. Nhưng quá trình chuyển hóa ấy chỉ bền vững khi đặt trên nguyên tắc tôn trọng cộng đồng, giữ gìn tính chân thực và không làm tổn thương không gian văn hóa. Đây cũng là ranh giới giữa phát huy di sản và thương mại hóa di sản.

Phát huy là làm cho giá trị di sản được nhận biết rộng hơn, được thực hành sâu hơn, tạo thêm sinh kế và cơ hội phát triển cho cộng đồng. Còn thương mại hóa đơn thuần có thể khiến di sản bị giản lược thành một “sản phẩm trình diễn”, mất đi những tầng ý nghĩa vốn làm nên giá trị của nó.

Vì vậy, bài toán đặt ra không phải là khai thác di sản được bao nhiêu, mà là khai thác đến đâu mà vẫn giữ được căn tính của di sản và quyền chủ thể của cộng đồng.

Chuyển đổi số đang mở ra một không gian mới để di sản được lưu giữ và lan tỏa. Lào Cai đã xây dựng sản phẩm tham quan thực tế ảo VR360 cho 13 di tích, gồm 1 di tích quốc gia đặc biệt và 12 di tích quốc gia.

Lào Cai đang giao các cơ quan chuyên môn nghiên cứu xây dựng hệ thống dữ liệu số về di sản, ứng dụng thực tế ảo và trí tuệ nhân tạo nhằm tạo ra những sản phẩm quảng bá hấp dẫn hơn. Quan trọng hơn, đó là cách lưu giữ ký ức bằng những phương thức của thời đại mới, tạo nền tảng cho nghiên cứu, giáo dục, quản lý, quảng bá và phát triển du lịch văn hóa.

Một kho dữ liệu số có thể lưu giữ hình ảnh, âm thanh, văn bản; công nghệ có thể tái hiện một không gian đã mất. Nhưng không một thuật toán nào có thể thay thế nghệ nhân, cộng đồng và thế hệ trẻ trong việc làm cho di sản tiếp tục sống.

Vì thế, số hóa di sản phải song hành với tư liệu hóa, truyền dạy, bảo vệ nghệ nhân, bảo vệ không gian văn hóa và tạo điều kiện để thế hệ trẻ trở thành người tiếp nối và lan toả. Đích đến cuối cùng không phải là một “bảo tàng số” thật lớn, mà là một hệ sinh thái văn hóa trong đó di sản được lưu giữ, thực hành, sáng tạo, quảng bá và tạo ra giá trị mới. 

Quan điểm này được thể hiện rõ trong định hướng bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn; lấy cộng đồng làm chủ thể, văn hóa làm nền tảng và sáng tạo làm động lực. Trên cơ sở Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 09-NQ/TU của Tỉnh ủy và Đề án số 14-ĐA/TU ngày 29/12/2025 về “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa, con người Lào Cai đáp ứng yêu cầu hội nhập và phát triển giai đoạn 2026-2030”, văn hóa từng bước được xác định là nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững. Đây là hướng đi có ý nghĩa chiến lược.

Sự kiện Festival Sông Hồng năm 2025 thu hút hàng vạn người dân và du khách trong nước cũng như quốc tế tham gia góp phần quảng bá, lan toả hình ảnh Lào Cai.

Trong hành trình hội nhập, điều làm nên vị thế riêng của Lào Cai không chỉ là cảnh quan hùng vĩ, vị trí biên giới hay những công trình mới. Sâu xa hơn, đó là khả năng kể câu chuyện về một vùng đất qua chính những giá trị văn hóa mà không nơi nào có thể sao chép.

Giữ được ký ức, nuôi dưỡng được cộng đồng và đánh thức được giá trị của di sản, Lào Cai sẽ không chỉ bảo tồn được những gì cha ông để lại, mà còn biến di sản thành sức mạnh mềm, thành nguồn lực và thành dấu ấn riêng của một vùng đất đang vững vàng trên hành trình hội nhập và phát triển./.