Lào Cai có nhiều nghề truyền thống gắn với đời sống và bản sắc của các dân tộc. Nghề thêu, dệt thổ cẩm gắn với trang phục và lễ hội; chạm khắc bạc gắn với trang sức, nghi lễ, lễ cấp sắc; nấu rượu gắn với lễ, Tết, cưới hỏi, tiếp khách; đan lát gắn với sinh hoạt và du lịch cộng đồng... Mỗi nghề chứa đựng tri thức, kỹ năng và giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, qua kiểm tra, rà soát năm 2026 của Chi cục Chất lượng và Phát triển nông thôn, nguy cơ mai một nghề truyền thống vẫn hiện hữu.

Một số địa phương đã chủ động xác định những nghề có tiềm năng phục hồi, phát triển, xây dựng lộ trình đề nghị công nhận trong giai đoạn 2026 - 2030. Tuy nhiên, số nghề, làng nghề đủ điều kiện phát triển sản xuất thành hàng hóa và đáp ứng đầy đủ các tiêu chí công nhận còn hạn chế. Một số nghề giảm số hộ tham gia, thiếu lực lượng kế cận.

Nghề “Làm tranh thờ của người Dao đỏ” tại xã Cốc San là một ví dụ. Qua rà soát, địa phương xác định hiện không còn nghệ nhân hoặc hộ gia đình trực tiếp thực hành nghề. Nghề không còn được duy trì, truyền dạy và thực hành thường xuyên trong cộng đồng. Điều đáng chú ý là tranh thờ có giá trị tâm linh sâu sắc, không phải sản phẩm hàng hóa thông thường, nhưng khi không còn chủ thể thực hành và không đáp ứng điều kiện về số lượng hộ tham gia, nghề này chưa đủ điều kiện để xem xét thành lập, công nhận làng nghề truyền thống.

Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, phần lớn cơ sở sản xuất nghề truyền thống hiện hoạt động theo mô hình hộ gia đình, quy mô nhỏ, phân tán. Sản xuất chủ yếu bằng phương thức thủ công, mang tính thời vụ, nhiều hộ chỉ làm khi nông nhàn hoặc có đơn đặt hàng. Điều này vừa hạn chế khả năng mở rộng sản xuất, vừa khiến nghề khó trở thành sinh kế ổn định đối với người dân.

Bên cạnh những khó khăn, thực tế cũng xuất hiện những mô hình cho thấy hướng đi mới: nghề truyền thống được đặt trong chuỗi sản xuất, gắn với thị trường, du lịch và nhu cầu sinh kế của người dân.

Tại xã Bản Xèo, nghề chế biến miến dong đang cho thấy khả năng chuyển từ duy trì nghề sang phát triển sản xuất hàng hóa. Hai hợp tác xã tham gia liên kết sản xuất, thu mua, chế biến và tiêu thụ; mỗi năm thu mua, chế biến hơn 1.500 tấn củ dong riềng. Vào thời điểm cao điểm, các cơ sở tạo việc làm cho khoảng 30 - 40 lao động với thu nhập khoảng 6,5 triệu đồng/người/tháng.

Tại xã Tả Phìn, từ tri thức dân gian về các loại cây thuốc, người dân từng bước phát triển thành dịch vụ phục vụ du lịch cộng đồng và sản phẩm đóng gói thương mại. Ông Nguyễn Đức Mạnh - Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Tả Phìn cho biết: “Người dân đã biết sử dụng tri thức dân gian để phát triển kinh tế, tạo sinh kế bền vững. Nghề trồng, hái lá thuốc tắm, chế biến các sản phẩm, kinh doanh dịch vụ từ sản phẩm thuốc tắm truyền thống đã tạo việc làm thường xuyên, hình thành hợp tác xã, doanh nghiệp, mở rộng các kênh tiêu thụ và tạo giá trị gia tăng từ chính nghề truyền thống”.

Không chỉ thuốc tắm, một số nghề khác cũng bắt đầu tìm được hướng kết nối với du lịch. Tại xã Y Tý, nghề thêu thổ cẩm có hoạt động trải nghiệm cho du khách. Ở xã Tả Van, khách du lịch được trải nghiệm làm hương tại thôn Tả Van Dáy. Ở xã Nghĩa Đô, người dân trải nghiệm nghề đan lát thủ công... góp phần thúc đẩy quảng bá các sản phẩm làng nghề.

Khi nghề trở thành một phần của sản phẩm du lịch, người dân có thêm nguồn thu, còn văn hóa truyền thống có thêm không gian để hiện diện trong đời sống hiện đại. Ông Nguyễn Hữu Trường - Phó Chi cục trưởng Chi cục Chất lượng và Phát triển nông thôn cho biết: “Qua kiểm tra tại các địa phương, công tác bảo tồn và phát triển nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống năm 2026 đã đạt một số kết quả bước đầu. Nhiều nghề tiếp tục được duy trì, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa, tạo việc làm và tăng thu nhập; một số mô hình đã hình thành liên kết sản xuất - tiêu thụ, có sản phẩm OCOP, xây dựng thương hiệu và bước đầu gắn với du lịch”.

Tuy nhiên, phát triển nghề, làng nghề vẫn chưa đồng đều. Quy mô sản xuất nhỏ, sức cạnh tranh thấp, thị trường chưa ổn định; lực lượng kế cận thiếu, sản phẩm có thương hiệu và OCOP còn hạn chế, nguồn lực đầu tư chưa đáp ứng yêu cầu. “Chúng tôi cho rằng thời gian tới cần chuyển mạnh từ tư duy “duy trì nghề” sang “bảo tồn gắn với phát triển sinh kế”, lấy cộng đồng và chủ thể sản xuất làm trung tâm. Cùng với bảo tồn kỹ năng, tri thức truyền thống, cần hỗ trợ phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu, nâng chất lượng, mở rộng thị trường; gắn nghề với OCOP, chuyển đổi số, xúc tiến thương mại, du lịch cộng đồng và bảo vệ môi trường” - ông Trường nhấn mạnh.

https://baolaocai.vn/giu-nghe-truyen-thong-gan-voi-phat-trien-sinh-ke-post911341.html