Người Tày thường gói bánh chuối để dâng cúng tổ tiên trong ngày Tết đoan ngọ

Vào dịp lễ Tết, đồng bào Tày thường tổ chức sửa soạn mâm lễ cúng tổ tiên. Trong đó, không thể thiếu được một nghi thức được duy trì cho đến ngày nay, đó là làm bánh truyền thống. Thông thường, Tết nguyên đán người Tày gói bánh chưng đen (nhiều nơi gọi là bánh chưng gù) - tiếng Tày gọi là “pẻng đằm”, còn Tết tháng Bảy làm bánh chuối (pẻng cổi), Tết tháng Ba làm bánh trứng kiến (pẻng nòn hay) và tháng Năm làm bánh nhân lạc đường, bánh nhân thịt…  

Ngày nay người Tày ở các huyện Bảo Yên và Văn Bàn vẫn giữ tục nhuộm móng tay bằng hoa cây bóng nước

Để làm bánh nhân lạc, nhân thịt (theo tiếng Tày là “pẻng nửng”), người Tày hái những tàu lá chuối đem phơi một nắng cho héo vừa phải vẫn còn độ xanh của lá chuối. Nghiền gạo nếp thành bột và đem nhào ướt vừa tay để nặn thành vỏ bánh. Trong ngày Tết đoan ngọ - tháng Năm, người Tày thường bánh có 2 loại nhân mặn ngọt để phù hợp với sở thích của từng người. Nếu là bánh nhân lạc đường thì rang lạc sau đó bỏ vỏ lụa, dùng chày gỗ nhỏ chà cho lạc vỡ đôi, trộn với đường kính trắng và làm nhân bánh. Còn thịt ba chỉ hoặc thịt nạc vai, lọc bỏ bì, băm nhuyễn, xào chín với hành, nêm vừa ăn, rồi mới gói vào bột nếp làm nhân. Sau khi hoàn thành công đoạn vào nhân bánh, cho 2 phần bánh đặt ngang vào lá chuối đã phơi héo, rồi gói và xoáy tạo thành một cặp bánh, dùng lạt giang buộc túm một đầu. Gói bánh xong, cho lên bếp để hấp cách thủy (đồ) khoảng 30 - 45 phút bánh chín là được.

Bánh chuối của dân tộc Tày ở Lào Cai

Ngày nay, mỗi dịp Tết đoan ngọ mùng 5/5, từ ngày hôm trước, nhiều gia đình có đông con cháu, anh em họ hàng, để tổ chức Tết tháng Năm, họ còn mổ lợn để bày cỗ, vừa là làm cỗ cúng tổ tiên, vừa tổ chức cho các thành viên trong gia đình sum họp, làm bánh… Theo các bậc cao niên trong các bản người Tày kể lại, trước đây, mỗi dịp Tết tháng Năm, cũng từ chiều hôm trước, những cô gái tuổi mới lớn hoặc chị em phụ nữ trong bản lấy hoa bóng nước về giã với nghệ, sau đó bọc vào lá chuối và nướng lên, rồi dùng để sơn lên móng tay, móng chân.

Người Tày lấy hoa cây bóng nước nhuộm móng tay trong ngày Tết đoan ngọ

Bà La Thanh Tiếp, xã Dương Quỳ chia sẻ: Theo quan niệm của người Tày ở Văn Bàn, họ làm như để thế mong muốn lông con sâu róm, con bọ không chạm được vào người mình - cũng hàm ý giống với ý nghĩa “giết sâu bọ”. Ngày xưa, vào Tết tháng Năm, nhà nào tổ chức làm màu bóng nước để sơn móng tay, móng chân, là rất đông nam thanh nữ tú đến nhà chơi, cùng nhau nhuộm móng.

Ngoài làm bánh chuối, đồ xôi, dâng cúng tổ tiên trong ngày Tết đoan ngọ, đồng bào Tày ở Bảo Yên còn có tục nhuộm móng tay bằng hoa cây bóng nước. Từ người già đến thanh niên, trẻ nhỏ đều được nhuộm móng tay Ông Ma Thanh Sợi, Nghệ nhân ưu tú dân tộc Tày ở xã Nghĩa Đô cho biết: Người Tày gọi cây bóng nước là cây “quao” và quan niệm rằng, khi hái hoa để bọc nhuộm tay thì phải kiêng không để gà trống nhìn thấy, bởi gà trống nhìn thấy thì khi bọc tay, không thành màu đỏ nữa. Thế nên, khi đi hái hoa cây bóng nước, phải “rình” như đi ăn trộm ấy…

Hoa cây bóng nước được người Tày dùng nhuộm móng tay trong dịp Tết đoan ngọ

Theo kinh nghiệm của người Tày, màu của hoa cây bóng nước bám chắc hơn cả sơn móng tay, phải 4-5 tháng sau mới mờ đi, cách duy nhất là chờ móng tay mọc lên rồi cắt đi. Tục nhuộm móng tay trong ngày Tết đoan ngọ từ xưa truyền lại vẫn được người Tày ở các vùng có đông bào Tày sinh sống của tỉnh Lào Cai như huyện Bảo Yên, huyện Văn Bàn vẫn duy trì cho đến ngày nay.

Cùng với mổ lợn, làm bánh, người Tày cũng chuẩn bị hoa quả để sáng hôm sau tổ chức ăn Tết đoan ngọ - tháng Năm. Họ cũng quan niệm giống như dân tộc Kinh, khi tỉnh giấc, việc đầu tiên là phải ăn hoa quả để “làm lý” giết sâu bọ... Cả gia đình quây quần bên nhau, khi lúa mới gặt xong (nếu cấy hai vụ lúa) hoặc lúa đang xanh (ruộng một vụ mùa) đều vui vẻ hàn huyên câu chuyện đoàn viên.