Phình Hồ là vùng đất đặc biệt. Khí hậu lạnh, độ ẩm cao, quanh năm mây phủ tạo nên điều kiện tự nhiên hiếm có. Chính sự khắc nghiệt ấy lại trở thành “món quà” cho cây khoai sọ – loại cây trồng đã gắn bó từ lâu với đời sống đồng bào địa phương. Củ khoai sọ Phình Hồ bở, thơm, vị ngọt dịu; khi gọt vỏ tròn, trắng phau như trứng gà nên được người dân trìu mến gọi là “khoai trứng”.

Cây khoai sọ đã trở thành sản phẩm chủ lực ở xã Phình Hồ.

Không chỉ là sản vật quen thuộc trong bữa ăn, khoai sọ đã được xác định là một trong những cây trồng chủ lực trong Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Phình Hồ. Theo ông Giàng A Chú, Trưởng phòng Kinh tế xã, diện tích khoai sọ của địa phương tăng đều qua các năm, đặc biệt từ năm 2020 đến nay. Hiện toàn xã có hơn 330 ha khoai sọ, chủ yếu được chuyển đổi từ diện tích lúa nương và ngô kém hiệu quả.

Tuy nhiên, phát triển một loại cây trồng theo hướng hàng hóa không đơn thuần là mở rộng diện tích. Thực tiễn canh tác cho thấy, khoai sọ nương chỉ có thể trồng liên tục 3 vụ trên cùng một diện tích đất. Sau đó, đất dễ bị thoái hóa, năng suất và chất lượng củ suy giảm rõ rệt. Đây là bài toán mà chính quyền và người dân Phình Hồ buộc phải giải quyết nếu muốn đi đường dài.

Giải pháp được xã lựa chọn là luân canh hợp lý gắn với cải tạo đất. Sau 3 vụ khoai sọ, bà con được khuyến khích chuyển sang trồng ngô, lúa hoặc các cây màu như lạc, khoai sâm… Những diện tích đất lúa thiếu nước cũng được vận động chuyển sang trồng khoai sọ nhằm khai thác hiệu quả quỹ đất. Cách làm này không chỉ giúp đất “nghỉ ngơi” mà còn đảm bảo sản xuất ổn định, bền vững.

Song song với đó, Phình Hồ đang nỗ lực thay đổi tập quán canh tác chưa phù hợp. Khi diện tích khoai sọ mở rộng, một số hộ có biểu hiện lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật, đặc biệt là thuốc diệt cỏ để giảm công lao động. Điều này tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, môi trường và uy tín sản phẩm. Chính quyền xã đã kiên trì tuyên truyền, hướng dẫn bà con quay trở lại phương thức canh tác an toàn.

Chính quyền địa phương vận động người dân sản xuất khoai sọ an toàn, bền vững để xây dựng thương hiệu.

“Đất trồng khoai sọ phải tơi xốp. Người dân cần xới đất từ tháng 10 – 11 sau thu hoạch, để ải đến tháng 1 – 2 năm sau mới trồng. Chúng tôi tuyên truyền bà con tuyệt đối không dùng thuốc diệt cỏ, chỉ làm cỏ thủ công bằng cuốc, xới đất”, ông Giàng A Chú nhấn mạnh.

Kinh nghiệm truyền thống cũng được khôi phục và phát huy. Khoai sọ muốn cho củ to, đều phải được vun gốc đúng kỹ thuật, sử dụng phân chuồng ủ hoai, không dùng phân hóa học hay thuốc kích thích sinh trưởng. Đây chính là nền tảng để giữ gìn thương hiệu khoai sọ sạch, an toàn – yếu tố then chốt khi hướng tới thị trường rộng lớn hơn.

Hiện nay, phần lớn khoai sọ Phình Hồ vẫn được tiêu thụ dưới dạng củ tươi vào chính vụ, khoảng tháng 9 – 10, với giá 15.000 – 20.000 đồng/kg. Trong khi đó, nếu bảo quản tốt và kéo dài thời gian bán, giá trị có thể tăng lên 30.000 – 50.000 đồng/kg, thậm chí 80.000 – 100.000 đồng/kg. Khoảng chênh lệch này cho thấy dư địa lớn để nâng cao giá trị sản phẩm.

Nhằm tháo gỡ nút thắt thị trường, xã Phình Hồ đang phát huy vai trò của kinh tế tập thể. Ba hợp tác xã gồm Hợp tác xã Dịch vụ du lịch Kế Khấu Ly, Hợp tác xã Hưng Thùy và Hợp tác xã Nông nghiệp và Du lịch Bản Mù đã tham gia thu mua, liên kết sản xuất với người dân. Một số Hợp tác xã đã đầu tư máy móc sơ chế, bảo quản, dù sản lượng hiện chưa nhiều.

Anh Giàng A Vầu, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Du lịch Bản Mù cho biết, Hợp tác xã đã vận động bà con mở rộng diện tích, hỗ trợ kỹ thuật, lựa chọn giống tốt và ký hợp đồng bao tiêu, cam kết giá thu mua cao hơn thị trường để người dân yên tâm sản xuất.

Xa hơn, Phình Hồ đặt mục tiêu xây dựng khoai sọ nương trở thành sản phẩm OCOP. Xã đã chủ động kết nối với một số doanh nghiệp tại Hà Nội để khảo sát, lấy mẫu khoai nghiên cứu chế biến sâu và bảo quản sau thu hoạch. Khi có quy trình chuẩn, khoai sọ sẽ được thu mua, đưa vào kho lạnh hoặc chế biến, qua đó kéo dài thời gian bảo quản và nâng cao giá trị.

Từ những thửa nương lẩn khuất trong mây núi, cây khoai sọ Phình Hồ đang từng bước “bước ra thị trường” bằng con đường sản xuất an toàn, liên kết bền vững và xây dựng thương hiệu bài bản. Câu chuyện khoai sọ không chỉ là câu chuyện về một loại nông sản, mà còn là minh chứng cho tư duy đổi mới của một vùng cao Lào Cai – nơi con người biết dựa vào thiên nhiên, tôn trọng đất đai và kiên trì đi lên từ chính thế mạnh của mình.