Sáng 17/10, 14 đội thi đến từ các xã, phường trên địa bàn toàn tỉnh cùng có mặt tại vòng chung kết “Lào Cai – Chạm đỉnh vị giác” 2026. Nhìn từ khán đài, đó là một cuộc thi nấu ăn. Nhưng đứng ở góc nhìn của người làm quản lý văn hóa, du lịch, đó lại là 14 điểm đến thu nhỏ, mỗi điểm đến mang theo nguyên liệu, câu chuyện, con người và một cách đón khách rất riêng.

Thông điệp của chương trình là “Mâm cơm nhà bạn chính là đặc sản”. Nghe thì giản dị nhưng nó đảo ngược cách nghĩ quen thuộc. Lâu nay, nhiều nơi muốn làm du lịch thường đi tìm cái lạ, cái to để thu hút khách. Cuộc thi này nhắc rằng thứ du khách tìm kiếm có khi đã nằm sẵn trong gian bếp từ lâu, chỉ là chưa ai đặt nó lên bàn và kể cho họ nghe.

Phát biểu khai mạc, đồng chí Vũ Thị Mai Oanh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Trưởng Ban Tổ chức giải cũng nói đúng tinh thần ấy khi nhấn mạnh đây không đơn thuần là cuộc thi về kỹ thuật chế biến hay cách trình bày món ăn, mà còn là dịp để các địa phương giới thiệu sản vật, kể chuyện văn hóa và gửi gắm tình yêu quê hương. Mỗi đội thi đang làm một việc lớn hơn nấu ăn: họ đang giới thiệu một sản phẩm du lịch bằng thứ ngôn ngữ dễ hiểu nhất là hương vị.

Bản sắc nằm trong từng món ăn

Đội thi xã Liên Sơn là một ví dụ khá rõ. Họ mang hạt mắc ca vào các món ăn trong mâm cơm. Một loại cây trồng mới, vốn được người nông dân nhìn bằng những con số như năng suất, giá bán, đầu ra, nay xuất hiện trên bàn ăn dưới dạng món ngon. Hạt mắc ca vốn đã có giá trị nhưng khi được chế biến và gắn với một câu chuyện, nó có thêm một giá trị nữa đó là trải nghiệm.

Người làm du lịch hẳn hiểu rõ phép tính này. Bán hạt thô, người dân thu về một khoản tiền. Còn nếu du khách được tự tay nhặt quả trong vườn, nghe kể vì sao những triền đồi này đổi màu, rồi ngồi xuống thưởng thức bữa cơm có mắc ca, thì cùng một nguyên liệu có thể sinh ra nhiều nguồn thu hơn: tiền ăn, tiền hướng dẫn, tiền lưu trú, tiền mua quà. Nông sản đi vào mâm cơm cũng là lúc nó bước vào chuỗi dịch vụ du lịch. Nếu được hỗ trợ đúng hướng, Liên Sơn hoàn toàn có thể hình thành một mô hình du lịch trải nghiệm mà nơi khác khó sao chép trọn vẹn, bởi nó gắn với đúng mảnh đất và con người ở đó.

Ở một góc khác của cuộc thi là mâm cơm của người Thái, chỉ nhìn cách bày biện cũng thấy được văn hóa. Người Thái ăn quây quần, nấu theo mùa, thiên về vị đậm đà, với nhiều món chấm, món nướng, món gác bếp và những đĩa xôi gắn với nghi thức đón khách. Vị đậm ấy không chỉ là khẩu vị mà là kết quả của nhiều đời sống cùng núi rừng, biết tận dụng rau rừng, cá suối, gia vị bản địa và biết cách giữ thức ăn qua những mùa thiếu thốn.

Một mâm cơm như vậy khiến du khách nhớ bởi ba điều. Nó có hương vị khó tìm thấy ở nơi khác; có sẵn một “kịch bản” quen thuộc với chủ nhà: ai ngồi đâu, mời rượu thế nào, món nào dọn trước. Và người kể chuyện chính là người chủ nhà đang ngồi cùng mâm. Du lịch cộng đồng cần đúng ba thứ ấy: sản phẩm thật, trải nghiệm thật và con người thật. Điều này cũng đúng với các đội thi khác, từ vùng cao Sín Chéng, Bắc Hà đến các xã, phường vùng Mường Lò. Khi 14 mâm cơm được đặt cạnh nhau, du khách sẽ thấy rõ điều mà những trang quảng bá khó nói hết: Lào Cai không chỉ có một hương vị mà có rất nhiều và mỗi hương vị là một lý do để họ ở lại thêm một ngày.

Khi hương vị trở thành sản phẩm du lịch

Cuộc thi chỉ thật sự có ý nghĩa nếu mâm cơm vẫn còn trên bàn của du khách sau khi tiếng vỗ tay đã tắt. Trong bài phát biểu, đồng chí Vũ Thị Mai Oanh đã chỉ ra mạch suy nghĩ ấy: ẩm thực là một thành tố tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến. Một món ăn ngon để lại ấn tượng, một câu chuyện ẩm thực khơi gợi sự tò mò, một trải nghiệm chân thực khiến du khách muốn quay lại. Từ đó, phát huy ẩm thực địa phương trở thành hướng đi thiết thực để đa dạng hóa sản phẩm, nâng chất lượng trải nghiệm, kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu của du khách. Đọc kỹ sẽ thấy đây là một mạch nối liền, không phải khẩu hiệu. Cũng vì vậy, Phó Giám đốc Sở mong rằng sau chương trình, những ý tưởng hay, món ăn đặc sắc và câu chuyện hấp dẫn sẽ tiếp tục được hoàn thiện, kết nối với doanh nghiệp du lịch, cơ sở lưu trú, nhà hàng và các hoạt động xúc tiến, để mỗi món ăn ngon thật sự trở thành một đại sứ văn hóa, du lịch.

Người dân ấn tượng và thích thú khi thưởng thức các món ăn.

Từ định hướng đó, có thể thấy bốn việc cần làm để đưa món ngon từ sân thi đến với du khách. Trước hết là giữ cho thật. Mâm cơm đặc sản rất dễ bị biến đổi khi phải phục vụ số đông mà bản sắc thì thường mất đi từ chính những thay đổi nhỏ như vậy. Vì thế, cần xác định rõ điều gì là cốt lõi không được đổi, điều gì có thể linh hoạt. Tiếp đến là kể cho hay, bởi món ăn không có câu chuyện chỉ là một bữa ăn, có câu chuyện mới trở thành trải nghiệm. Việc thứ ba là nối mâm cơm vào các tuyến, điểm: đưa vào chương trình tham quan, homestay, nhà hàng, tour cộng đồng và kết nối với doanh nghiệp lữ hành để khách biết đến và đặt được. Cuối cùng là giữ vững an toàn thực phẩm. Yêu cầu này ở vùng cao đôi khi bị xem nhẹ nhưng lại quyết định việc khách có quay lại và giới thiệu cho người khác hay không.

Sinh kế đi cùng bản sắc

Khi nói chuyện phát triển du lịch ở vùng dân tộc, có một lo ngại thường được nhắc đến: sợ thương mại hóa làm phai nhạt bản sắc. Nhưng nhìn từ những mâm cơm này, có thể thấy một hướng đi ngược lại. Khi nguyên liệu địa phương, công thức truyền thống và chính người dân trở thành trung tâm của sản phẩm, bản sắc không còn là thứ phải “bảo vệ” một cách thụ động mà trở thành lợi thế cạnh tranh. Người dân có lý do kinh tế để gìn giữ nó. Một người phụ nữ Thái khi biết cách nêm nếm của mình thu hút được du khách sẽ có thêm động lực dạy lại cho con cháu, hơn là chỉ dặn dò suông.

Đó cũng là con đường để nông sản, sản phẩm OCOP đi vào đời sống du lịch. Từ hạt mắc ca, gạo nếp, thịt gác bếp đến rau rừng, khi đã có mặt trong mâm cơm, chúng tìm được người mua ngay tại nơi sản xuất với giá trị cao hơn. Bản sắc được giữ, người dân có thêm thu nhập, du khách có thêm trải nghiệm. Ba lợi ích ấy đi cùng nhau thì du lịch cộng đồng mới đứng vững được.

Người ta hay nói ẩm thực là cách nhanh nhất để đến gần một vùng đất. Qua cuộc thi này, có thể nói thêm rằng ẩm thực cũng là cách bền nhất để vùng đất ấy ở lại trong ký ức du khách. Một người đến Lào Cai có thể quên mình đã đi qua bao nhiêu điểm, nhưng ít ai quên bữa cơm nơi họ được chủ nhà mời ngồi xuống, được nghe kể về chiếc nồi, nắm xôi hay hạt quả trên bàn. Đó là lý do mâm cơm nhà bạn chính là đặc sản. Việc của ngành văn hóa, du lịch là giúp mâm cơm ấy được nhìn thấy, được gìn giữ và được mời khách đến cùng ngồi.