Gỡ nút thắt từ nếp nghĩ, tập quán

Mường Bo là xã miền núi có 10 thôn, khoảng 8.830 nhân khẩu; đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 97,9%, chủ yếu là các dân tộc Dao, Tày, Mông và Xa Phó. Trên địa bàn còn 3 thôn đặc biệt khó khăn, một số khu vực dân cư phân tán, điều kiện đi lại, tiếp cận thông tin và nhận thức pháp luật chưa đồng đều. Đây là những yếu tố đặt ra không ít khó khăn đối với công tác tuyên truyền, vận động phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.

Thực tế cho thấy, chuyện hôn nhân ở thôn bản không đơn thuần là quyết định của hai người trẻ mà còn chịu ảnh hưởng từ quan niệm, cách ứng xử của cha mẹ, người thân và dòng họ. Bởi vậy, nếu chỉ tuyên truyền các quy định pháp luật về độ tuổi kết hôn mà chưa tác động đến nhận thức của gia đình, cộng đồng thì hiệu quả phòng ngừa khó bền vững.

Từ nhận thức đó, Mường Bo xác định hóa giải hủ tục không có nghĩa là phủ nhận hay xóa bỏ những phong tục, nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc. Những giá trị tốt đẹp trong đời sống, trong phong tục cưới hỏi cần được tôn trọng và gìn giữ. Điều cần thay đổi là những quan niệm, tập quán không còn phù hợp, ảnh hưởng đến việc học tập, sức khỏe, tương lai của thanh thiếu niên hoặc trái với quy định của pháp luật.

Cách làm của địa phương là lựa chọn đúng người, đúng đối tượng để tuyên truyền, vận động. Tùy từng gia đình, từng hoàn cảnh, người trực tiếp tham gia có thể là trưởng thôn, người có uy tín, người cao tuổi hoặc thành viên có tiếng nói trong dòng họ. Khi những người có ảnh hưởng trong cộng đồng cùng vào cuộc, thông điệp về hôn nhân đúng độ tuổi, bảo vệ sức khỏe và tương lai của con trẻ sẽ dễ được gia đình tiếp nhận hơn.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với đặc điểm xã miền núi, nơi các mối quan hệ gia đình, dòng họ và cộng đồng có vai trò quan trọng trong đời sống. Thay vì chỉ tuyên truyền chung chung, địa phương chú trọng vận động từ những người gần gũi, có khả năng tác động trực tiếp đến nhận thức và quyết định của từng gia đình.

Theo rà soát của xã, trong 8 tháng đầu năm 2026, Mường Bo không ghi nhận trường hợp tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Tuy nhiên, số liệu theo dõi của Trạm Y tế xã cho thấy, đến hết tháng 8/2026 vẫn ghi nhận 3 trường hợp nữ dưới 18 tuổi sinh con.

Con số này phản ánh một thực tế cần được nhìn nhận đầy đủ: không phát sinh đám cưới tảo hôn không đồng nghĩa với việc nguy cơ mang thai, sinh con sớm đã được loại trừ. Có trường hợp không tổ chức cưới hỏi nhưng các em vẫn chung sống với nhau, dẫn đến mang thai và sinh con khi chưa đủ tuổi. Nếu chỉ theo dõi những đám cưới diễn ra trên địa bàn, công tác quản lý, phòng ngừa sẽ chưa phản ánh hết tình hình.

Từ thực tế đó, Mường Bo xác định công tác phòng, chống tảo hôn phải đi trước một bước, chủ động phát hiện nguy cơ ngay từ cơ sở. Bên cạnh thông tin từ trưởng thôn và người có uy tín, địa phương quan tâm nắm bắt những dấu hiệu như học sinh nghỉ học kéo dài, bỏ học, thanh thiếu niên có biểu hiện chung sống sớm hoặc trường hợp mang thai dưới 18 tuổi. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, các lực lượng cần sớm tiếp cận gia đình, kiên trì tuyên truyền, vận động ngay từ khi các em mới có ý định, không chờ đến lúc hai bên chuẩn bị tổ chức cưới mới can thiệp.

Theo rà soát của xã, trong 8 tháng đầu năm 2026, Mường Bo không ghi nhận trường hợp tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống.

Điểm đáng chú ý trong cách làm này là chuyển từ xử lý sự việc sang phòng ngừa nguy cơ; từ việc chỉ quan tâm đến hành vi tổ chức kết hôn khi chưa đủ tuổi sang theo dõi, hỗ trợ toàn diện đối với thanh thiếu niên có nguy cơ. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp thường xuyên giữa gia đình, nhà trường, Trạm Y tế, các đoàn thể và chính quyền cơ sở.

Kiên trì thay đổi nhận thức, tạo nền tảng phát triển bền vững

Tảo hôn và sinh con sớm để lại những hệ lụy không chỉ đối với bản thân người trong cuộc mà còn tác động đến gia đình và thế hệ tiếp theo. Với các em gái chưa đủ 18 tuổi, việc mang thai, sinh con đồng nghĩa với phải đảm nhận vai trò làm mẹ khi bản thân vẫn đang ở độ tuổi học tập, chưa có nghề nghiệp và thu nhập ổn định. Với nam giới, lập gia đình, có con quá sớm cũng dễ dẫn đến bỏ học, đi làm khi chưa được trang bị kỹ năng nghề nghiệp, khiến cuộc sống gia đình tiếp tục phụ thuộc vào cha mẹ.

Hệ lụy không dừng lại ở thế hệ hiện tại. Khi cha mẹ còn quá trẻ, điều kiện kinh tế khó khăn, kiến thức chăm sóc và nuôi dạy con còn hạn chế, cơ hội học tập, phát triển của trẻ cũng dễ bị ảnh hưởng. Nếu không được can thiệp kịp thời, những thiệt thòi ấy có thể tạo thành vòng luẩn quẩn: bỏ học sớm, lập gia đình sớm, thiếu nghề nghiệp, việc làm, thu nhập thấp; con cái tiếp tục đứng trước nguy cơ lặp lại hoàn cảnh của cha mẹ.

Đối với hôn nhân cận huyết thống, dù trong kỳ báo cáo địa phương chưa ghi nhận trường hợp phát sinh, Mường Bo xác định không được chủ quan. Công tác phòng ngừa cần được thực hiện thường xuyên, trong đó chú trọng tuyên truyền về tác hại đối với sức khỏe và chất lượng dân số; phát huy vai trò của người cao tuổi, người có uy tín và những người am hiểu quan hệ dòng họ để kịp thời phát hiện, vận động khi có nguy cơ. Cùng với đó là tăng cường tư vấn sức khỏe sinh sản, giúp thanh thiếu niên có kiến thức và kỹ năng cần thiết để tự bảo vệ bản thân.

Một vấn đề được địa phương đặc biệt quan tâm là sau khi vận động ngăn chặn một trường hợp tảo hôn, công việc chưa thể dừng lại. Bởi nếu các em không tổ chức cưới nhưng vẫn về chung sống với nhau thì nguy cơ mang thai, sinh con sớm vẫn còn. Vì vậy, cần tiếp tục theo dõi, hỗ trợ theo từng nguyên nhân cụ thể: vận động các em trở lại trường học hoặc định hướng học nghề nếu đã bỏ học; tư vấn kiến thức sức khỏe sinh sản khi còn thiếu hiểu biết; trường hợp đã mang thai cần được quan tâm chăm sóc sức khỏe cho mẹ và trẻ, đồng thời bảo đảm quyền lợi của trẻ em.

Trong thời gian tới, xã Mường Bo xác định tiếp tục tăng cường nắm tình hình từ thôn bản; đẩy mạnh phối hợp giữa gia đình, nhà trường, Trạm Y tế, các đoàn thể và chính quyền địa phương. Trong đó, vai trò của người có uy tín, người cao tuổi và các dòng họ cần được phát huy thực chất, trở thành lực lượng nòng cốt trong tuyên truyền, vận động, phát hiện và phòng ngừa nguy cơ tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống.

Cùng với đó, địa phương chú trọng quan tâm nhóm thanh thiếu niên có nguy cơ bỏ học, chung sống và sinh con sớm; tăng cường tư vấn sức khỏe sinh sản, cung cấp kiến thức pháp luật và định hướng học tập, nghề nghiệp. Đây là những giải pháp có ý nghĩa thiết thực, giúp các em có thêm cơ hội phát triển, chủ động lựa chọn tương lai và xây dựng gia đình khi đã đủ trưởng thành.

Thực tiễn ở Mường Bo cho thấy, thay đổi những quan niệm, tập quán không còn phù hợp là quá trình lâu dài, không thể thực hiện trong một sớm, một chiều. Muốn tạo chuyển biến bền vững phải bắt đầu từ từng gia đình, từng dòng họ và từng trường hợp cụ thể; kết hợp hài hòa giữa tuyên truyền, vận động, phát hiện sớm và hỗ trợ sau can thiệp.

Từ những việc làm cụ thể ở Mường Bo, có thể thấy, khi gia đình, dòng họ và cộng đồng cùng thay đổi nhận thức, cùng hành động vì tương lai thế hệ trẻ, những tập quán không còn phù hợp sẽ từng bước được hóa giải. Đó không chỉ là giải pháp phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống mà còn góp phần nâng cao chất lượng dân số, xây dựng đời sống văn hóa tiến bộ và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số./.