Đoàn Thanh niên Phường Sa Pa thường xuyên tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho đoàn viên thanh niên, vận động phòng chống tảo hôn, xây dựng lối sống văn minh, lành mạnh.

Được thành lập trên cơ sở hợp nhất 6 phường của thị xã Sa Pa trước đây, địa phương hiện có diện tích tự nhiên khoảng 60 km², gồm 15 tổ dân phố, 5.006 hộ với 21.883 nhân khẩu. Trên địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống; trước khi sắp xếp, có 10 tổ dân phố thuộc diện đặc biệt khó khăn. Địa bàn rộng, dân cư có những khu vực phân tán, điều kiện tiếp cận thông tin và nhận thức pháp luật không đồng đều đặt ra yêu cầu phải đổi mới cách thức quản lý, tuyên truyền, vận động trong công tác phòng, chống tảo hôn.

Trong 9 tháng đầu năm 2026, phường Sa Pa không phát sinh trường hợp tảo hôn mới, không có hôn nhân cận huyết thống. Tuy nhiên, qua rà soát, địa phương phát hiện 6 trường hợp có nguy cơ tảo hôn tại tổ dân phố Sa Pả và Suối Hồ. Các trường hợp đều trong độ tuổi từ 14 đến 17, trong đó có 5 nữ, 1 nam và 100% là người dân tộc Mông. Ngay sau khi phát hiện, chính quyền địa phương cùng các lực lượng tại cơ sở đã trực tiếp tiếp cận, tuyên truyền, vận động các em và gia đình. Kết quả, cả 6 trường hợp đều được can thiệp kịp thời; các gia đình và cá nhân nhận thức rõ hơn quy định pháp luật, những hệ lụy của tảo hôn, tự nguyện cam kết không tổ chức tảo hôn và tiếp tục cho con em đi học.

Đây là kết quả đáng ghi nhận, bởi mỗi trường hợp được phát hiện và ngăn chặn trước khi trở thành một cuộc hôn nhân trái quy định là một nguy cơ được hóa giải, một cơ hội để thanh thiếu niên tiếp tục học tập và định hướng tương lai.

Tuy nhiên, một chỉ dấu khác cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc: trong 8 tháng đầu năm 2026, phường ghi nhận 13 trường hợp phụ nữ dưới 18 tuổi sinh con, 100% là người dân tộc Mông. Điều đó cho thấy, không có đám cưới tảo hôn chưa đồng nghĩa với việc nguy cơ đã được loại trừ. Nếu chỉ căn cứ vào số cuộc kết hôn trái quy định để đánh giá kết quả có thể chưa nhận diện đầy đủ những vấn đề đang diễn ra trong đời sống của thanh thiếu niên. Vì vậy, phòng, chống tảo hôn cần được nhìn nhận rộng hơn việc ngăn chặn một đám cưới. Đó là quá trình quản lý, phòng ngừa và hỗ trợ nhằm bảo vệ trẻ em, hạn chế tình trạng chung sống, mang thai, sinh con sớm; đồng thời tạo điều kiện để các em được học tập, trang bị kiến thức và phát triển toàn diện.

Tham luận tại Hội thảo “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi” năm 2026 do Sở Dân tộc và Tôn giáo tổ chức tại phường, ông Đặng Việt Dũng, Phó Chủ tịch Thường trực UBND phường Sa Pa cho biết: “Một trong những yêu cầu quan trọng của công tác phòng, chống tảo hôn là phải phát hiện được nguy cơ ngay từ khi mới hình thành. Muốn vậy, chính quyền không thể chỉ dựa vào báo cáo hành chính hay các đợt tuyên truyền tập trung, mà phải xây dựng được mạng lưới nắm bắt thông tin thường xuyên, sát với từng tổ dân phố và từng nhóm đối tượng”.

Ông nhấn mạnh: “Giá trị lớn nhất của chính quyền cơ sở không phải là phát hiện được bao nhiêu vụ tảo hôn đã xảy ra, mà là ngăn chặn được bao nhiêu trường hợp trước khi trở thành tảo hôn. Vì vậy, chúng tôi xác định phải chuyển từ tư duy xử lý vụ việc sang quản lý nguy cơ; chủ động nắm bắt những dấu hiệu như học sinh bỏ học, thanh thiếu niên đi làm xa, quan hệ tình cảm sớm hoặc gia đình có ý định tổ chức cưới hỏi khi con chưa đủ tuổi để kịp thời tuyên truyền, vận động.”

Để thực hiện mục tiêu đó, phường Sa Pa chú trọng phát huy vai trò của tổ trưởng tổ dân phố, người có uy tín, nhà trường, lực lượng công an, các đoàn thể và ngành y tế. Mỗi lực lượng đảm nhận một nhiệm vụ cụ thể: Nhà trường chủ động trao đổi với gia đình và chính quyền khi học sinh nghỉ học bất thường hoặc có nguy cơ bỏ học. Tổ trưởng tổ dân phố, người có uy tín kịp thời thông tin khi phát hiện gia đình có ý định tổ chức cưới cho con chưa đủ tuổi. Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ và các tổ chức đoàn thể tiếp cận, tư vấn, vận động thanh thiếu niên và gia đình. Trạm Y tế tăng cường tư vấn sức khỏe sinh sản vị thành niên, phối hợp hỗ trợ những trường hợp cần thiết theo chức năng. Lực lượng công an và các lực lượng tại cơ sở phối hợp nắm tình hình, kịp thời phát hiện, xử lý những dấu hiệu vi phạm theo thẩm quyền. UBND phường là đầu mối tiếp nhận thông tin, xác minh, phân loại nguy cơ và tổ chức can thiệp.

Điểm đáng chú ý trong cách làm của địa phương là không áp dụng một biện pháp tuyên truyền chung cho mọi trường hợp. Với thanh thiếu niên thiếu kiến thức, cần tư vấn về sức khỏe, học tập và tương lai; với gia đình có ý định cho con kết hôn sớm, cần trực tiếp vận động cha mẹ, người thân; với những trường hợp liên quan đến phong tục, tập quán, cần phát huy tiếng nói của người có uy tín, trưởng dòng họ. Nếu nguyên nhân xuất phát từ bỏ học, khó khăn kinh tế, cần kết hợp vận động với định hướng học nghề, việc làm và hỗ trợ phù hợp.

Đặc biệt, địa phương xác định việc ký cam kết không phải là kết thúc quá trình can thiệp. Các trường hợp có nguy cơ cần tiếp tục được theo dõi, hỗ trợ để duy trì việc học, được tư vấn sức khỏe sinh sản và có định hướng nghề nghiệp. Quá trình vận động phải bảo đảm tôn trọng danh dự, quyền riêng tư của trẻ em, tránh kỳ thị hoặc gây áp lực khiến các em né tránh sự hỗ trợ.

Theo ông Đặng Việt Dũng, trong thời gian tới, phường tiếp tục tập trung thực hiện “4 sớm”: nhận diện sớm nguy cơ, phát hiện sớm đối tượng, can thiệp sớm và đúng nguyên nhân, hỗ trợ sớm thanh thiếu niên và gia đình. Cùng với đó xác định 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm: nâng cao trách nhiệm của chính quyền cơ sở, nhất là người đứng đầu; xây dựng cơ chế rà soát, quản lý nhóm nguy cơ đến từng tổ dân phố; tăng cường phối hợp giữa chính quyền, nhà trường, gia đình và các lực lượng; đổi mới nội dung, phương thức tuyên truyền; chú trọng giáo dục sức khỏe sinh sản và kỹ năng sống cho thanh thiếu niên.

Trong đó, việc xây dựng quy trình xử lý thông tin và theo dõi từng trường hợp có nguy cơ cần được coi là khâu quan trọng. Quy trình từ phát hiện, báo tin, xác minh, tiếp cận, can thiệp đến theo dõi sau can thiệp phải được thực hiện liên tục, có phân công trách nhiệm rõ ràng. Những địa bàn khó khăn, nơi có đông đồng bào dân tộc thiểu số hoặc đã xuất hiện trường hợp phụ nữ dưới 18 tuổi sinh con cần được quan tâm rà soát thường xuyên hơn. Công tác tuyên truyền cũng cần chuyển từ phổ biến một chiều sang đối thoại, tư vấn, giúp người dân hiểu rõ những tác động cụ thể của tảo hôn đối với sức khỏe, việc học, nghề nghiệp, thu nhập và chất lượng cuộc sống.

Thực tiễn ở Sa Pa cho thấy, phòng, chống tảo hôn không phải chỉ đánh giá bằng số vụ việc được phát hiện hay số đám cưới trái quy định được ngăn chặn. Quan trọng hơn đó là hành động bảo vệ quyền trẻ em, nâng cao chất lượng dân số, thúc đẩy bình đẳng giới, góp phần giảm nghèo bền vững và xây dựng cộng đồng tiến bộ, văn minh. Khi chính quyền chủ động hơn, gia đình trách nhiệm hơn và cộng đồng cùng vào cuộc, mỗi nguy cơ được phát hiện, mỗi trường hợp được hỗ trợ kịp thời sẽ góp phần mở ra cơ hội phát triển tốt hơn cho thế hệ trẻ vùng cao./.