Kỳ nhân nhìn đường bằng… mũi chân

Đội 2 là thôn trung tâm của xã Nàn Sán với những ngôi nhà vách đất mái lợp ngói âm dương cổ. Ở đó, đồng bào dân tộc Thu Lao và dân tộc Nùng chung sống yên bình từ nhiều đời nay. Ngược dòng thời gian, trở lại Nàn Sán 70 năm trước, trong một ngôi nhà vách đất cũ kỹ, có một bé trai cất tiếng khóc chào đời. Vì cha là người Nùng, mẹ là người Thu Lao, nên em mang dòng máu của hai dân tộc. Sẽ chẳng có chuyện gì đáng kể, nếu như năm lên 3 tuổi, em bé nọ không bị một trận ốm “thập tử nhất sinh”, rồi sau đó đôi mắt cứ mờ dần đi. Vì sống ở nơi heo hút, hồi đó xã hội còn quá lạc hậu, nên đôi mắt em đã mãi mãi không nhìn thấy ánh sáng. Bằng nghị lực hiếm có, chú bé mù lòa dần trưởng thành, sống có ích và còn đóng góp lớn vào việc giữ gìn văn hóa truyền thống. Đó chính là nghệ nhân Vàng Tờ Sín của ngày hôm nay.

Ông Vàng Tờ Sín (bên trái) chơi đàn giỏi và thuộc nhiều bài hát dân ca Thu Lao.

Nghệ nhân người Thu Lao - ông Vàng Sín Phìn ở đội 2, xã Nàn Sán là người lớn lên cùng nghệ nhân Vàng Tờ Sín từ thuở nhỏ, kể: “Ông trời lấy đi của Vàng Tờ Sín đôi mắt, nhưng bù lại cho ông ấy những khả năng đặc biệt. Ngày còn nhỏ, Vàng Tờ Sín đã tỏ rõ khả năng nhớ đường siêu phàm của mình. Chỉ cần bố mẹ dẫn đi chơi vài lần là Vàng Tờ Sín có thể một mình cầm gậy dò dẫm đi theo con đường đầy ổ trâu. Đặc biệt, vào buổi tối, người bình thường nếu không có đèn pin thì không thể đi lại giỏi bằng Vàng Tờ Sín”. Lớn hơn, Vàng Tờ Sín càng tỏ rõ là người tàn nhưng không phế, anh còn phụ giúp gia đình các công việc như đi gánh nước, theo mọi người lên núi Pả Đoản Cố Tráng lấy cây song, cây mây về làm dây thừng để bán kiếm tiền. Anh dùng cán dao, gõ gõ vào từng gốc cây, nghe âm thanh phát ra là có thể biết được cây già, cây non, cây nào cụt ngọn… Với đôi tai đặc biệt của Vàng Tờ Sín, mọi người trong vùng vẫn hay đùa rằng “thính như loài dơi”, bởi anh nghe được những âm thanh mà người bình thường không bao giờ nghe thấy. Nhìn cách Vàng Tờ Sín dò dẫm trên đường, đôi tai thì nghiêng bên nọ, bên kia để cảm nhận xung quanh bằng âm thanh, nhiều người không hiểu thì cho rằng anh có “thần linh chỉ đường”, có người bảo anh có thể nhìn đường bằng…mũi chân.

Một phần mặc cảm vì khiếm thị, sợ làm phiền người khác nên Vàng Tờ Sín cứ sống độc thân. Nếu không đến Nàn Sán, tôi không thể tin nổi lại có người khiếm thị không cần gậy dò đường mà ngày ngày vẫn có thể đi lại bình thường. Trò chuyện với chúng tôi, ông Vàng Tờ Sín cười bảo: “Năm nay đội 2 có đường bê tông rồi, tôi đi lại cũng ít bị vấp hơn”. Tôi hỏi sao ông không cần dùng gậy để dò đường, ông Vàng Tờ Sín lại nói: “Con đường ở trong đầu rồi, mình còn giúp bọn trẻ quét nhà, quét sân, băm rau lợn, cắm cơm kia mà”.

Cổ tích về “ông tiên” với cây đàn

Trở lại câu chuyện cách đây 3 năm, lần đầu tiên tôi đến thăm thôn Nàn Sán để tìm hiểu viết bài về dân ca của người Thu Lao. Buổi tối hôm ấy, tôi ở lại thôn Thu Lao, được nghe các cao niên trong thôn chơi đàn và hát những làn điệu dân ca da diết. Trong số những người chơi đàn hay nhất ở Nàn Sán, có một ông lão mù và không ai khác, đó chính là ông Vàng Tờ Sín. Gặp lại ông, tôi lại được nghe lão nghệ nhân khiếm thị này chơi đàn. Trong khi ông Vàng Sín Phìn kéo nhị, thì ông Sín ôm cây đàn Ản Tắng, sau đó, tay phải cầm miếng gẩy, tay trái từng ngón lướt trên cung đàn một cách thuần thục. Tiếng đàn vang lên thật ấn tượng, khi như tiếng suối ngàn chảy róc rách, chim ngũ sắc líu lo, khi ào ào như gió thổi qua rừng thông, lúc nỉ non như giọt sương mùa đông rơi trên lá cỏ…Tiếng đàn, tiếng hát cũng là tiếng lòng ông. Kỳ nhân Vàng Tờ Sín không chỉ chơi đàn giỏi, mà với trí nhớ đặc biệt, ông còn thuộc hàng chục bài hát dân ca dài của người Thu Lao.

Ông hát tôi nghe một đoạn trong bài Kháo bố mi (Trông cậy vào bố mẹ): Du mí má tủ áng/ Mi oàn san bài pán/ Di mí má tủ sể/ Mi oàn phạm bài lệ/ Mi bử lặc đi mỗ/ Khấu tê pác lầng số/ Số gia nhỗ má léng… Tạm dịch là: Lúc con lọt lòng mẹ/ Mẹ mớm cơm nuôi con/ Con bé như cây móc/ Mẹ bế sáng, trưa, tối/ Cơm từ miệng mẹ ra/ Chăm con bằng bạn bè/ Con làm người trưởng thành/ Nhớ công ơn bố mẹ…

Chuyện kể lại là ngày còn nhỏ, Vàng Tờ Sín thường được bố mẹ cho đi cùng đến các đám cưới, đám hiếu, lễ hội của người Thu Lao. Có lần cậu được sang tận thôn La Hờ ở xã Tả Gia Khâu, huyện Mường Khương dự đám cưới. Ở đó, cậu được nghe các cụ già đánh đàn, các chàng trai, cô gái người Thu Lao hát giao duyên rất hay. Vàng Tờ Sín thích nghe đàn hát và kỳ lạ là nghe đến đâu, cậu nhớ ngay đến đó. Khi về nhà, Vàng Tờ Sín nhờ bố mẹ mượn đàn Ản Tắng của các cụ già trong thôn, rồi nhớ lại từng nốt nhạc, từng làn điệu, mày mò tự đánh đàn và hát. Đến năm 30 tuổi, Vàng Tờ Sín có thể chơi đàn Ản Tắng loại 3 dây, 4 dây và kéo nhị thành thạo. Tuy đánh đàn theo cảm nhận, mắt không nhìn thấy gì, nhưng tiếng đàn của Vàng Tờ Sín trong trẻo như những âm thanh của núi rừng, rưng rưng như muốn trải cả nỗi lòng, khiến người nghe mê đắm, xúc động. Người trong thôn gần, người ngoài bản xa càng nghe tiếng đàn của Sín mà thương cho chàng trai có bàn tay tài hoa, tâm hồn trong sáng lại bị “ông trời” gieo tai họa nên càng thương cảm hơn.

Nay đã ở tuổi “thất thập cổ lai hy”, ông lão mù Vàng Tờ Sín vẫn chơi đàn, vẫn cùng các nghệ nhân khác đau đáu với bản sắc dân tộc, với những làn điệu dân ca Thu Lao. Ông bảo người biết chơi đàn và hát dân ca Thu Lao ở Si Ma Cai bây giờ chỉ đếm trên đầu ngón tay, sợ rằng sau này thế hệ già mất đi, thì bản sắc dân tộc sẽ mai một. Nhà ông ở ngay gần trường tiểu học của xã, mỗi khi nghe thấy tiếng đàn của ông, các em học sinh lại ùa ra cổng trường, đến nghe ông chơi đàn. Trong đôi mắt trong veo của lũ trẻ, ông Vàng Tờ Sín giống như một ông tiên trong chuyện cổ tích. Tôi nhìn ông lão mù tóc trắng như cước, làn da đỏ hồng và nụ cười thật hiền từ, thấy ông thật giống tiên ở cõi trần. Biết lũ trẻ thích nghe đàn, ông không nói ra, nhưng tôi biết trong lòng ông vui lắm…