Ngày trước nói đi Ý Tý, ai cũng ngại. Chuyện kể, có đôi trai gái yêu nhau, cô gái thách thức: "Bao giờ Ý Tý có kem/ Bát Xát có điện thì em lấy chồng". Chàng trai liền ứng khẩu: "Sợ rằng cải chửa ra ngồng/ Thì em con bế con bồng trên tay!". Nhưng bây giờ thì Ý Tý đã có điện lưới quốc gia về tận từng nhà dân, phủ sóng điện thoại di động và có cả internet, nháy mắt biết tin cả toàn cầu.

Con đường gần nhất từ thành phố Lào Cai lên Ý Tý là qua thị trấn huyện lỵ Bát Xát, các xã Bản Vược, Mường Vi, Bản Xèo, Mường Hum, Dền Sáng, Ý Tý, khoảng hơn bẩy chục cây số. Nhưng bây giờ đường xuống cấp, không đi nổi. Đành phải vòng sang phía Đông, theo đường vành đai biên giới, chạy dọc sông Hồng, xa hơn 30 cây nhưng đường khá tốt, xe máy lao vù vù.

Trước khi lên Ý Tý, tôi có một "mẹo vặt" là gọi cho Lưu Minh Hải, Trung tâm Khí tượng thủy văn Lào Cai: "A lô, thời tiết Ý Tý mấy ngày nay thế nào?". "Hôm nay mù tịt, không chụp được ảnh đâu. Chiều thứ ba anh lên, nắng đẹp, sáng thứ tư có mây luồn đấy". Sáng thứ ba, trời vẫn xám xịt, tôi và Huy Thức khăn gói quả mướp lên đường. Đi được trên bẩy mươi km thì đến A Mú Sung, nhưng càng đi càng thấy sương khói mịt mù. Nơi đây có suối Lũng Pô chảy từ cao nguyên Ý Tý sang, đổ dòng nước xanh vào sông Hồng đỏ lựng, tạo ra một ngã ba ấn tượng giữa miền biên viễn. Bỗng nhớ câu thơ của Dương Soái: "Nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt". Đi khoảng 30 cây số nữa, vừa chạm vào đất Ý Tý thì nắng bừng lên. Nắng xuyên xuống làm óng ả những đám mây mù trên đường, xôn xao bên sườn núi, rực rỡ trên những tràn ruộng bậc thang.

Lâu lắm mới có một đêm ngủ trong ngôi nhà tranh, vách nứa. Cô giáo trẻ trường mầm non sang ngủ với bạn ở phòng bên để nhường phòng cho tôi và Huy Thức. Căn phòng khoảng 12 mét vuông, có một giường mét hai, đệm dầy, 2 chăn Hàn Quốc. Trên bàn làm việc có máy tính nối mạng hẳn hoi. Nhưng vách nứa nhiều chỗ hở hoác, phải dán giấy báo cho kín. Quá nửa đêm tỉnh dậy, nghe tiếng gió thổi ù ù, gió vật những tàu lá vào chái nhà nghe phành phạch. Thế là không ngủ được nữa. Tôi lẳng lặng dậy ra ngoài trời. Vằng vặc một trời đầy trăng, sao. Những ngôi sao không thèm nhấp nháy, còn trăng hai mốt khuyết một chút mà vẫn thừa ánh sáng đổ xuống lũng mây như dát bạc. Mây trắng toát ém đầy thung lũng, chờ đến sáng sẽ ngoi lên, rồi luồn đi khắp bản làng. Mây luồn là hiện tượng lý tưởng cho những tay phó nháy.

Năm giờ, Thịnh, giáo viên tiểu học và vợ anh, hiệu trưởng trường mầm non đã lục sục dậy nấu canh bánh đa cho chúng tôi ăn để còn chuẩn bị vác máy lên phục ở sườn đồi. Thịnh thấy tôi lò dò về, anh vội bật ngọn điện 200w ở hiên nhà làm sáng choang cả một cái sân rộng. Chờ anh quay vào bếp, tôi tắt bụp. Thịnh ngơ ngác, tưởng cháy cầu chì. Tôi liền giải thích: Cái này ở chỗ chúng tớ không thiếu, chỉ thiếu ánh trăng dát bạc xuống thung lũng mây như thế kia...

Đêm hôm gió là thế mà sáng ra lại lặng như tờ. Mây cứ nằm gan lì ở dưới thung. Hai phó nháy kiên trì mai phục. Thỉnh thoảng cũng có đám mây đùn lên tràn vào bản Hà Nhì, bản Dao, bản Mông. Nhưng thoắt cái, không nhanh tay thì chúng đã nuốt gọn những ngôi nhà, trơ ra một màu trắng toát. Những lúc như thế chỉ còn cách đứng ngây, tắc lưỡi như con thạch sùng. Tôi đã phải di chuyển vị trí mấy lần. Lỉnh kỉnh túi, lỉnh kỉnh máy, lỉnh kỉnh chân... rồ ga trên những đoạn đường vừa dốc vừa lủng cà lủng củng đá dăm. Cuối cùng thì cũng thu vào ống kính được vài hình ảnh, những hình ảnh chẳng biết có phản ánh được một phần vạn giá trị cái đẹp của hiện thực Ý Tý mây luồn giữa mùa xuân?