Địa điểm để tổ chức lễ hội “Róng pọoc” phải là cánh đồng bằng phẳng gần làng, hầu như không có nơi nào tổ chức lễ hội “Róng pọoc” ở trên đồi. Từ người Tày ở Bắc Hà, Văn Bàn đến người Giáy ở Bát Xát, Sa Pa đều tổ chức lễ hội “Róng pọoc” ở cánh đồng. Thậm chí có những cánh đồng tên lễ hội đã trở thành tên gọi của cánh đồng “Ná róng pọoc” (ruộng xuống đồng) ở Cốc San, Quang Kim (Bát Xát), Tả Van (Sa Pa).

Lễ hội xuống đồng xã Quang Kim (Bát Xát).

Thời gian tổ chức lễ hội thường là vào ngày Thìn tháng Giêng. Ý nghĩa của lễ hội này là cầu cho mưa thuận gió hòa, cầu cho ngô lúa tốt tươi, cầu cho con người bình an, khỏe mạnh, cầu cho gia súc đầy đồng, gà vịt đầy chuồng. Người Giáy quan niệm ngày Thìn là ngày con rồng mà con rồng thì bao giờ cũng làm ra mưa, ra nước và con rồng là con thiêng liêng trong tâm linh người Giáy.

Để chuẩn bị cho lễ hội, những người có chức sắc của làng họp lại với nhau từ tháng chạp để thống nhất ngày Thìn trước hay ngày Thìn sau rồi phân công nhau chuẩn bị mọi việc, thống nhất mức đóng góp của mỗi nhà dân, sau đó phân công người đi thu tiền và thông báo ngày tổ chức lễ hội cho nhân dân được biết.

Đồ cúng và vật liệu cho lễ hội, trước hết là đồ cúng bao gồm lợn, gà, vịt, xôi màu, rượu, đồ trang sức phụ nữ, quả còn, trứng luộc nhuộm phẩm đỏ, trầu cau, có củi, cỏ tươi, có nơi còn cúng cả măng rừng; vật liệu có giấy xanh, đỏ, tím, vàng để làm vòng nhật nguyệt. Vòng nhật nguyệt đường kính khoảng 80 phân, ở giữa để một lỗ đường kính khoảng 20-25 cm, vòng được dán giấy kín, bên mặt trời bằng giấy đỏ, bên mặt trăng bằng giấy vàng, xung quanh viền đăng ten và có 5 tua hoa được làm bằng giấy; một cây mai lấy cả ngọn dài từ 10 -12m, uốn tròn ngọn cây mai để vừa khít với vòng nhật nguyệt để buộc vòng nhật nguyệt vào đó, sau đó dựng lên, phía mặt trời quay về hướng đông, mặt trăng quay về hướng tây. Khi dựng cột phải có các cụ ông, các cụ bà tham gia nâng cột, chôn cột xong phải thắp ba nén hương ở chân cột.

Chuẩn bị mâm cúng thần.

Phần lễ, tất các các lễ hội Róng pọoc đều cúng thần làng. Đây là vị thần không xác định, bởi quan niệm của người dân miền núi là: bên dương có chủ làng thì bên âm cũng có chủ làng, đó chính là vị thần làng cho nên hễ nhập làng ở đâu là người dân cũng tìm một nơi cao ráo để lập miếu thờ thần của làng. Nhưng có khi thần làng cũng là một con người cụ thể, đó là người đầu tiên tạo lập lên cái làng đó, như làng Giáy Mướng Và (Tả Van, Sa Pa).

Mâm cúng của làng bao giờ cũng phải đặt ở nơi trang trọng và phải dùng bàn cao. Trên bàn cúng có ba bát hương, một bát là thần làng, một bát là người phục vụ thần được gọi là “nàng”, một người con gái lo phục vụ mọi sinh hoạt của thần, một bát là người dắt ngựa, chăm ngựa cho thần. Do đó, trên mâm cúng ngoài thịt, rượu, xôi ra còn có trứng vịt luộc nhuộm đỏ, đồ trang sức phụ nữ, có đĩa trầu cau, bên cạnh mâm cúng còn có một gánh củi, một gánh cỏ ngựa (tượng trưng, số lượng bằng bó tăm). Ngoài mâm cúng của làng ra, các gia đình đều mỗi nhà một mâm cúng riêng, đồ cúng một con gà luộc, một miếng thịt lợn luộc, xôi, bỏng, bánh kẹo, hoa quả… và một bát hương. 

Khi cúng bàn cúng của làng, thầy cúng thắp hương, cúng nước chè. Sau khi thắp hương, rót nước chè, thầy cúng bắt đầu cúng, mời thần đến dự hội. Để biết được thần có đến hay không là xin quẻ âm dương, khi biết thần đã đến, thầy cúng mời thần uống nước, ăn trầu và cúng trao nộp đồ cúng như lợn, gà… sau đó mới được mổ lợn, mổ gà, vịt. Khi luộc chín thịt lợn, gà, vịt là đưa lên mâm cúng, lúc này mới thay nước chè bằng rượu và thầy cúng mời thần ăn uống rồi thỉnh cầu thần phù hộ cho người khỏe mạnh, xóm làng bình yên, mưa thuận gió hòa, v.v… rồi lại xin âm dương, khi biết thần đã nhận thì bắt đầu tổ chức ném còn vào vòng nhật nguyệt. 

Mở đầu cho cuộc ném còn vào vòng mặt trời, mặt trăng, trong làng phải chọn mấy cụ ông, cụ bà ném tượng trưng khoảng năm lượt rồi mới đến mọi người ném. Khi một ai đó đã ném trúng, người ném trúng quả còn và người khâu quả còn được ném trúng được mời đến trước bàn thờ thần để khấn báo và chúc cho hai người mỗi người hai chén rượu và trao phần thưởng bằng tiền cho hai người. Tiếp sau đó là trò chơi kéo co. Khi kéo co cũng lại mời mấy cụ ông, mấy cụ bà kéo tượng trưng, sau đó mới đến lực lượng thanh niên tham gia chơi, nhưng kết thúc phía phần ngọn, tức là hướng tây bao giờ cũng là phần thắng, theo quy luật phát triển, ngọn phải vươn cao, vươn xa hơn nữa. Kết thúc kéo co, lễ hội giải tán, người dân chặt hạ cột và thu dọn. Sau đó, tổ chức bữa cơm tập thể tại nơi mở hội, bao gồm các chức sắc của làng, đại diện các gia đình. Trước khi vào bữa ăn, người dân được nghe phổ biến quy ước của làng, của vùng về việc bảo vệ rừng, thu chăn gia súc, giữ gìn và bảo vệ người nước, sửa mương phai, sửa đường làng, giúp đỡ nhau trong ma chay, làm nhà, cưới xin và bảo vệ xóm làng…

Người dân tham gia các các trò chơi dân gian trong lễ hội.

Trò chơi bịt mắt bắt vịt.

Ở phần hội, tùy điều kiện từng nơi để tổ chức các trò chơi như: đánh quay, đánh yến lông gà, ngồi bập bênh, đi khà kheo trên bờ ruộng, hát ống…

Lễ hội Róng pọoc là của một làng, nhưng thực tế đã thu hút cả một vùng, một huyện như lễ hội Róng pọoc ở Tả Van, không chỉ có người dân ở Sa Pa mong đợi mà còn có sự tham gia của người dân ngoài Cốc San, Tòng Xành (Bát Xát), Bình Lư (Lai Châu). Lễ hội Róng pọoc là sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang tính chất tâm linh, kết hợp với diễn xướng dân gian, từ nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật trình diễn dân gian và các trò dân gian,… gắn liền với đời sống tinh thần người cộng đồng người Giáy, người Tày tỉnh Lào Cai./.